CBSE Class 7  >  Class 7 Notes  >  संस्कृत (Deepakam) - New NCERT  >  NCERT Textbook: ईशावास्यम्इदं सर्वम्

NCERT Textbook: ईशावास्यम्इदं सर्वम्

Download, print and study this document offline
Please wait while the PDF view is loading
 Page 1


????????? ??? ? ?????
? ???? ?: ???:
??? ????? ! ?? ??? ?? 
???? ?
???? ??? ????? ! 
??
? ??? ??? ??? ???? ‘??? ? ?? 
?
? ?? ? ???? ’ ?
??? ?? ?? ! ??? ? ?? 
?????? ???? ?? ??? ?
?? ??? ! ??? ? ?? ? 
??? ??
? ?????? ???? ?????
? 
? ???? ? ??? ???? ? ????? ? 
???? ? ? ? ? ? 
??????? ?
??? ?? ?? ! ??? ? ?? ? ??? ??, ??? ??? ?
?, 
???? ?? ?
?, ??????? ??? ?? ?? ??
 
????? ?? ? ?  ?
?? ? ? 
‘?? ???? ???? ?
? ? ? ??’ 
???? ? ??
??? ?? ??? ?
????? ? ? ? ?? ?? ?? ? ???? ?
 
???? ???? ? ? ????? ? ??? ? ?? ? ???? 
????? ???? ???? ?
?? ? , ??? ? ?? ? ???? ? ???? ? 
?
??? ? ?? ? ? ????? ? ? ???? ?? ??? ????
 
‘??? ? ?? ? ???? ? ???? ’ ???? ?????? ??? ? ? ?????? 
?? ? ??? ???? ??
? ????? ? ??? ?? ?? ? ??? ? ?? ? ???? ? 
????? ?? ?? ????? ?: ?
Chapter 7.indd   71 07-04-2025   15:05:32
Reprint 2026-27
Page 2


????????? ??? ? ?????
? ???? ?: ???:
??? ????? ! ?? ??? ?? 
???? ?
???? ??? ????? ! 
??
? ??? ??? ??? ???? ‘??? ? ?? 
?
? ?? ? ???? ’ ?
??? ?? ?? ! ??? ? ?? 
?????? ???? ?? ??? ?
?? ??? ! ??? ? ?? ? 
??? ??
? ?????? ???? ?????
? 
? ???? ? ??? ???? ? ????? ? 
???? ? ? ? ? ? 
??????? ?
??? ?? ?? ! ??? ? ?? ? ??? ??, ??? ??? ?
?, 
???? ?? ?
?, ??????? ??? ?? ?? ??
 
????? ?? ? ?  ?
?? ? ? 
‘?? ???? ???? ?
? ? ? ??’ 
???? ? ??
??? ?? ??? ?
????? ? ? ? ?? ?? ?? ? ???? ?
 
???? ???? ? ? ????? ? ??? ? ?? ? ???? 
????? ???? ???? ?
?? ? , ??? ? ?? ? ???? ? ???? ? 
?
??? ? ?? ? ? ????? ? ? ???? ?? ??? ????
 
‘??? ? ?? ? ???? ? ???? ’ ???? ?????? ??? ? ? ?????? 
?? ? ??? ???? ??
? ????? ? ??? ?? ?? ? ??? ? ?? ? ???? ? 
????? ?? ?? ????? ?: ?
Chapter 7.indd   71 07-04-2025   15:05:32
Reprint 2026-27
72 ????? ?  |  ???? ?
(??????? ????? ???)
?????? – ???? ??? ???????? ??? ??? ?? ? ? ???? ?? ???? ????? ? ???? ??? ??? ????? ???? ? ????? ?? ????? 
????? ???? ?????? ? ???
?? ????? ??? ?
?????? – ?? ? ???? ?
? ? ????? ! ?? ? ???? ?? ? ? ?? ? ???? ?
? ? ????? ! ?? ? ???? ?? ? ?
??????? ???
?? – ? ? ? ?.... (???????? ?? ) ??? ? ?? ? ??????? ??? ? ???? ? ??? ? ???? ? ??? ?
??????? – ?? ?? ? ????? ??? ! ?
???? ??
???? ???? -????? -?? ?? ??? ?? ?? ? ? ??? ? ???? ?? ??? ?? ???? ?
??????
??????? – ???? ? ! ?????? ? ???? ?? ?? ? ?? ?
??? ?? ??? ? ???? ???? ?? ???? ? ?
???????
? ? ?? ??? ? ??? ? 
??
? ?? ?????? ???? ? ??? ???? ?????? ? ? ?? ??? ????????? ?
??????? ???
?: – ???
? ???
? ? ???? ??? ? ???? ? ? ! ? ???? ???? ??? ??? ? ????????? ??
? !
??????? – ???? ! ? ???? ?? ?? ? ?? ???? ????? ?
? ?? ??? , ?? ??? ? ........... (????
??? ???
? ?????? ?)
??????? ???
?:  – (??? ??? ? ) ?? ! ???? ?? ???? ?? ? ???? ? ?? ?
???? ?? ?? ? ???? ? ??? ?? ? ???? ??? ??
? ?
???????  – (????? ?? ?? ) ?? ?? ? ???? !
??????? ???
?:  – ?? ?
????? ?? ?? ???
?? ????? ? ?
? ???? ??? ?? ???? ??? ??????
? ?? ????? ?????  
?
?????
? ??? ??? ?
????? ?? ? – ????? ? ? ! ??? ?? ??-??? ??? ? ?? ?? ? ?? ? ??? ?
??????? ???
?:  – ??? ? ????? ? ??? ? ? !
????? ?? ? – ?????? ?? ? ? ?? ? ? ???
?? ??????? ?? ? ?? ? ??????? ?? ??? ? ??? ??? ?? ? ? ??? ? ?
??????? – ????? ??
?
??? ??
????? ?? ?? ??? ???? ?? ??? ? ??? ???....
??????? ???
?:  – (???? ? ?????? ? ??? ??? ? ) ?? ... ??
? ???? ?? , ??
? ???? ?? ??? ??? ? 
  (?????? ?
?
 ????? ??? ?? ) ?????
? ?? ?? ?? ? ? ????? ? ? ?? ? ???????? ? ? ???? ????? ?? ? ?
? 
  ? ???? ?????? ???? ? (??? ? ??? ?? ? ?????? ? ?)
(????? ?????? ????? :)
??????? ???
?? – ???? ??? ??
?? ?? !  ???? ??? !! ???? ??? !!! ?
? ?? ? ?? ?? ? ? ? ??? ??? ? ?
??????  – ????? ?? ?? ??? ? ! ? ?
? ??
? ?? ??? ? ?? ? ??? ?
? ????? ? ?? ?? ? ??
? ????? ? ???? 
?
? ??? ?? ? ?? ?? ??? ? ! ?? ?
??????? ???
?? – ??
?? ?? ! ??
? ???? ?? ??, ?? ?
???? ?? ?? ???
?? ?? ?? ? ? (????????? ? ??? ???? ???
? 
?????? )
Chapter 7.indd   72 07-04-2025   15:05:32
Reprint 2026-27
Page 3


????????? ??? ? ?????
? ???? ?: ???:
??? ????? ! ?? ??? ?? 
???? ?
???? ??? ????? ! 
??
? ??? ??? ??? ???? ‘??? ? ?? 
?
? ?? ? ???? ’ ?
??? ?? ?? ! ??? ? ?? 
?????? ???? ?? ??? ?
?? ??? ! ??? ? ?? ? 
??? ??
? ?????? ???? ?????
? 
? ???? ? ??? ???? ? ????? ? 
???? ? ? ? ? ? 
??????? ?
??? ?? ?? ! ??? ? ?? ? ??? ??, ??? ??? ?
?, 
???? ?? ?
?, ??????? ??? ?? ?? ??
 
????? ?? ? ?  ?
?? ? ? 
‘?? ???? ???? ?
? ? ? ??’ 
???? ? ??
??? ?? ??? ?
????? ? ? ? ?? ?? ?? ? ???? ?
 
???? ???? ? ? ????? ? ??? ? ?? ? ???? 
????? ???? ???? ?
?? ? , ??? ? ?? ? ???? ? ???? ? 
?
??? ? ?? ? ? ????? ? ? ???? ?? ??? ????
 
‘??? ? ?? ? ???? ? ???? ’ ???? ?????? ??? ? ? ?????? 
?? ? ??? ???? ??
? ????? ? ??? ?? ?? ? ??? ? ?? ? ???? ? 
????? ?? ?? ????? ?: ?
Chapter 7.indd   71 07-04-2025   15:05:32
Reprint 2026-27
72 ????? ?  |  ???? ?
(??????? ????? ???)
?????? – ???? ??? ???????? ??? ??? ?? ? ? ???? ?? ???? ????? ? ???? ??? ??? ????? ???? ? ????? ?? ????? 
????? ???? ?????? ? ???
?? ????? ??? ?
?????? – ?? ? ???? ?
? ? ????? ! ?? ? ???? ?? ? ? ?? ? ???? ?
? ? ????? ! ?? ? ???? ?? ? ?
??????? ???
?? – ? ? ? ?.... (???????? ?? ) ??? ? ?? ? ??????? ??? ? ???? ? ??? ? ???? ? ??? ?
??????? – ?? ?? ? ????? ??? ! ?
???? ??
???? ???? -????? -?? ?? ??? ?? ?? ? ? ??? ? ???? ?? ??? ?? ???? ?
??????
??????? – ???? ? ! ?????? ? ???? ?? ?? ? ?? ?
??? ?? ??? ? ???? ???? ?? ???? ? ?
???????
? ? ?? ??? ? ??? ? 
??
? ?? ?????? ???? ? ??? ???? ?????? ? ? ?? ??? ????????? ?
??????? ???
?: – ???
? ???
? ? ???? ??? ? ???? ? ? ! ? ???? ???? ??? ??? ? ????????? ??
? !
??????? – ???? ! ? ???? ?? ?? ? ?? ???? ????? ?
? ?? ??? , ?? ??? ? ........... (????
??? ???
? ?????? ?)
??????? ???
?:  – (??? ??? ? ) ?? ! ???? ?? ???? ?? ? ???? ? ?? ?
???? ?? ?? ? ???? ? ??? ?? ? ???? ??? ??
? ?
???????  – (????? ?? ?? ) ?? ?? ? ???? !
??????? ???
?:  – ?? ?
????? ?? ?? ???
?? ????? ? ?
? ???? ??? ?? ???? ??? ??????
? ?? ????? ?????  
?
?????
? ??? ??? ?
????? ?? ? – ????? ? ? ! ??? ?? ??-??? ??? ? ?? ?? ? ?? ? ??? ?
??????? ???
?:  – ??? ? ????? ? ??? ? ? !
????? ?? ? – ?????? ?? ? ? ?? ? ? ???
?? ??????? ?? ? ?? ? ??????? ?? ??? ? ??? ??? ?? ? ? ??? ? ?
??????? – ????? ??
?
??? ??
????? ?? ?? ??? ???? ?? ??? ? ??? ???....
??????? ???
?:  – (???? ? ?????? ? ??? ??? ? ) ?? ... ??
? ???? ?? , ??
? ???? ?? ??? ??? ? 
  (?????? ?
?
 ????? ??? ?? ) ?????
? ?? ?? ?? ? ? ????? ? ? ?? ? ???????? ? ? ???? ????? ?? ? ?
? 
  ? ???? ?????? ???? ? (??? ? ??? ?? ? ?????? ? ?)
(????? ?????? ????? :)
??????? ???
?? – ???? ??? ??
?? ?? !  ???? ??? !! ???? ??? !!! ?
? ?? ? ?? ?? ? ? ? ??? ??? ? ?
??????  – ????? ?? ?? ??? ? ! ? ?
? ??
? ?? ??? ? ?? ? ??? ?
? ????? ? ?? ?? ? ??
? ????? ? ???? 
?
? ??? ?? ? ?? ?? ??? ? ! ?? ?
??????? ???
?? – ??
?? ?? ! ??
? ???? ?? ??, ?? ?
???? ?? ?? ???
?? ?? ?? ? ? (????????? ? ??? ???? ???
? 
?????? )
Chapter 7.indd   72 07-04-2025   15:05:32
Reprint 2026-27
73 ?.  ????????? ? ??
? ? ???? ?
??????  – ?? ??? ? ! ??
? ?? ????? ?, ?????? ???????? ?? ? ???? ? ??
? ? ? ???? , ??
? ??? ?? ?? ?????? 
???? ??? ? ? ??? ? ???? ?? ?
(?????? ???? ?????
?? ?? ?????? )
???? ??: – (??????
? ?? ???? ? ??) ???? ??? ?? ! (???? ? ??? )
??????  – ???? ??? ???? ?? ! ?????, ???
? ???? ?????? ?? ?
???? ??:  – (??? ??? ? ) ???? ? ?
??????  – ?? ? ?
? ??
? ??? ? ???? ????? ? 
???? ??:  – (??? ??? ? ) ???
? ?
               (?????? ???? ????? ???????: ??? ??? ?
? ???? ?? ? ?????? ? ? ?
??? ? ???
? ??? ??????? ?
 
????? ? ???? ??????? ?? ?? ???? ?? ??????? ?)
??????  – ???, ? ?? ? ??? ? ??? , ??? ??? : ?
???? ??:  – ??? ?? ??? ? ??
???? ?? ??
? ??? ? ? 
(???? ??? ??? ??
? ???? ?? ?? ??? ? ?????? ? 
?????? ? ? ? ?? ? ? ? ???????? ?)
??????  – ?.....?....?... ???? ?? ! 
??
? ?? ? ? ???? ?? ???? ? 
??
? ??? ? ? ??????? ???????? ?  
???? ??:  – (??? ??
?
??? ???
? ?? ???? ) 
? ??? ???? ?? ?? ?? , 
? ??? ???? ?? ?? ?? , 
? ??? ???? ?? ?? ?? ....
(???????? ?? ? ? ???? ???? ??? ? ???? ? 
???? ? ?????? ??? ?? ?
???????? ?????? ? 
????? ??????? ? ?? ???????? ? ?????? 
??? ?? ???? ? ???? ?? ?
? ?
? ????? 
 
??? ??? ? ???? ??? ?)
Chapter 7.indd   73 07-04-2025   15:05:33
Reprint 2026-27
Page 4


????????? ??? ? ?????
? ???? ?: ???:
??? ????? ! ?? ??? ?? 
???? ?
???? ??? ????? ! 
??
? ??? ??? ??? ???? ‘??? ? ?? 
?
? ?? ? ???? ’ ?
??? ?? ?? ! ??? ? ?? 
?????? ???? ?? ??? ?
?? ??? ! ??? ? ?? ? 
??? ??
? ?????? ???? ?????
? 
? ???? ? ??? ???? ? ????? ? 
???? ? ? ? ? ? 
??????? ?
??? ?? ?? ! ??? ? ?? ? ??? ??, ??? ??? ?
?, 
???? ?? ?
?, ??????? ??? ?? ?? ??
 
????? ?? ? ?  ?
?? ? ? 
‘?? ???? ???? ?
? ? ? ??’ 
???? ? ??
??? ?? ??? ?
????? ? ? ? ?? ?? ?? ? ???? ?
 
???? ???? ? ? ????? ? ??? ? ?? ? ???? 
????? ???? ???? ?
?? ? , ??? ? ?? ? ???? ? ???? ? 
?
??? ? ?? ? ? ????? ? ? ???? ?? ??? ????
 
‘??? ? ?? ? ???? ? ???? ’ ???? ?????? ??? ? ? ?????? 
?? ? ??? ???? ??
? ????? ? ??? ?? ?? ? ??? ? ?? ? ???? ? 
????? ?? ?? ????? ?: ?
Chapter 7.indd   71 07-04-2025   15:05:32
Reprint 2026-27
72 ????? ?  |  ???? ?
(??????? ????? ???)
?????? – ???? ??? ???????? ??? ??? ?? ? ? ???? ?? ???? ????? ? ???? ??? ??? ????? ???? ? ????? ?? ????? 
????? ???? ?????? ? ???
?? ????? ??? ?
?????? – ?? ? ???? ?
? ? ????? ! ?? ? ???? ?? ? ? ?? ? ???? ?
? ? ????? ! ?? ? ???? ?? ? ?
??????? ???
?? – ? ? ? ?.... (???????? ?? ) ??? ? ?? ? ??????? ??? ? ???? ? ??? ? ???? ? ??? ?
??????? – ?? ?? ? ????? ??? ! ?
???? ??
???? ???? -????? -?? ?? ??? ?? ?? ? ? ??? ? ???? ?? ??? ?? ???? ?
??????
??????? – ???? ? ! ?????? ? ???? ?? ?? ? ?? ?
??? ?? ??? ? ???? ???? ?? ???? ? ?
???????
? ? ?? ??? ? ??? ? 
??
? ?? ?????? ???? ? ??? ???? ?????? ? ? ?? ??? ????????? ?
??????? ???
?: – ???
? ???
? ? ???? ??? ? ???? ? ? ! ? ???? ???? ??? ??? ? ????????? ??
? !
??????? – ???? ! ? ???? ?? ?? ? ?? ???? ????? ?
? ?? ??? , ?? ??? ? ........... (????
??? ???
? ?????? ?)
??????? ???
?:  – (??? ??? ? ) ?? ! ???? ?? ???? ?? ? ???? ? ?? ?
???? ?? ?? ? ???? ? ??? ?? ? ???? ??? ??
? ?
???????  – (????? ?? ?? ) ?? ?? ? ???? !
??????? ???
?:  – ?? ?
????? ?? ?? ???
?? ????? ? ?
? ???? ??? ?? ???? ??? ??????
? ?? ????? ?????  
?
?????
? ??? ??? ?
????? ?? ? – ????? ? ? ! ??? ?? ??-??? ??? ? ?? ?? ? ?? ? ??? ?
??????? ???
?:  – ??? ? ????? ? ??? ? ? !
????? ?? ? – ?????? ?? ? ? ?? ? ? ???
?? ??????? ?? ? ?? ? ??????? ?? ??? ? ??? ??? ?? ? ? ??? ? ?
??????? – ????? ??
?
??? ??
????? ?? ?? ??? ???? ?? ??? ? ??? ???....
??????? ???
?:  – (???? ? ?????? ? ??? ??? ? ) ?? ... ??
? ???? ?? , ??
? ???? ?? ??? ??? ? 
  (?????? ?
?
 ????? ??? ?? ) ?????
? ?? ?? ?? ? ? ????? ? ? ?? ? ???????? ? ? ???? ????? ?? ? ?
? 
  ? ???? ?????? ???? ? (??? ? ??? ?? ? ?????? ? ?)
(????? ?????? ????? :)
??????? ???
?? – ???? ??? ??
?? ?? !  ???? ??? !! ???? ??? !!! ?
? ?? ? ?? ?? ? ? ? ??? ??? ? ?
??????  – ????? ?? ?? ??? ? ! ? ?
? ??
? ?? ??? ? ?? ? ??? ?
? ????? ? ?? ?? ? ??
? ????? ? ???? 
?
? ??? ?? ? ?? ?? ??? ? ! ?? ?
??????? ???
?? – ??
?? ?? ! ??
? ???? ?? ??, ?? ?
???? ?? ?? ???
?? ?? ?? ? ? (????????? ? ??? ???? ???
? 
?????? )
Chapter 7.indd   72 07-04-2025   15:05:32
Reprint 2026-27
73 ?.  ????????? ? ??
? ? ???? ?
??????  – ?? ??? ? ! ??
? ?? ????? ?, ?????? ???????? ?? ? ???? ? ??
? ? ? ???? , ??
? ??? ?? ?? ?????? 
???? ??? ? ? ??? ? ???? ?? ?
(?????? ???? ?????
?? ?? ?????? )
???? ??: – (??????
? ?? ???? ? ??) ???? ??? ?? ! (???? ? ??? )
??????  – ???? ??? ???? ?? ! ?????, ???
? ???? ?????? ?? ?
???? ??:  – (??? ??? ? ) ???? ? ?
??????  – ?? ? ?
? ??
? ??? ? ???? ????? ? 
???? ??:  – (??? ??? ? ) ???
? ?
               (?????? ???? ????? ???????: ??? ??? ?
? ???? ?? ? ?????? ? ? ?
??? ? ???
? ??? ??????? ?
 
????? ? ???? ??????? ?? ?? ???? ?? ??????? ?)
??????  – ???, ? ?? ? ??? ? ??? , ??? ??? : ?
???? ??:  – ??? ?? ??? ? ??
???? ?? ??
? ??? ? ? 
(???? ??? ??? ??
? ???? ?? ?? ??? ? ?????? ? 
?????? ? ? ? ?? ? ? ? ???????? ?)
??????  – ?.....?....?... ???? ?? ! 
??
? ?? ? ? ???? ?? ???? ? 
??
? ??? ? ? ??????? ???????? ?  
???? ??:  – (??? ??
?
??? ???
? ?? ???? ) 
? ??? ???? ?? ?? ?? , 
? ??? ???? ?? ?? ?? , 
? ??? ???? ?? ?? ?? ....
(???????? ?? ? ? ???? ???? ??? ? ???? ? 
???? ? ?????? ??? ?? ?
???????? ?????? ? 
????? ??????? ? ?? ???????? ? ?????? 
??? ?? ???? ? ???? ?? ?
? ?
? ????? 
 
??? ??? ? ???? ??? ?)
Chapter 7.indd   73 07-04-2025   15:05:33
Reprint 2026-27
74 ????? ?  |  ???? ?
??????? – ??? ! ?? ? ?????? ? ? ???? ?? ?? ? ??? ?
(?? ? ?? ????? ???? ??? ???? ????? ?
?? ?? )
???? ??? – ? ??? ???? ?? ?? ?? , ? ??? ???? ?? ?? ?? ...
??????? ???
?: – (??? ??
? ???? ? ? ???????? ? ) ??, ???? ?? ? ! ???? ?? ? ! ????? , ?
? ?? ? ???? ?? ? ???? ?? ?? ?
???? ??:  – ?? ??? ! ?? ??? ??? ?? ? ? ???? ? ???? ?
??????? ???
?? – ??
? ???? ???: ??? ? ???? ? ?? ?? ? ???? ? ????? ???
? ????? ? ?? ?? ? ??? ? ? ??? ???? ????? ?
???? ??:  – ?
??
? ???? ? ???? ? ???? ? ???? ? ? ??? ???? ??? ????? ?
??????? ???
?: – ??, ?
?? ! ????? ????? , ?? ??? ?? ? ???? ? ?? ??
? ?????????? ? 
???? ???  – ? ??? ???? ?? ?? ?? , ? ??? ???? ?? ?? ?? , ? ??? ???? ?? ?? ?? ...
(???? ????? ?
?? ?? ??
? ?????? ? ?? ? ? ???? ??? ? ???
??? ?? ???? ? ???? ??????? )
Chapter 7.indd   74 07-04-2025   15:05:34
Reprint 2026-27
Page 5


????????? ??? ? ?????
? ???? ?: ???:
??? ????? ! ?? ??? ?? 
???? ?
???? ??? ????? ! 
??
? ??? ??? ??? ???? ‘??? ? ?? 
?
? ?? ? ???? ’ ?
??? ?? ?? ! ??? ? ?? 
?????? ???? ?? ??? ?
?? ??? ! ??? ? ?? ? 
??? ??
? ?????? ???? ?????
? 
? ???? ? ??? ???? ? ????? ? 
???? ? ? ? ? ? 
??????? ?
??? ?? ?? ! ??? ? ?? ? ??? ??, ??? ??? ?
?, 
???? ?? ?
?, ??????? ??? ?? ?? ??
 
????? ?? ? ?  ?
?? ? ? 
‘?? ???? ???? ?
? ? ? ??’ 
???? ? ??
??? ?? ??? ?
????? ? ? ? ?? ?? ?? ? ???? ?
 
???? ???? ? ? ????? ? ??? ? ?? ? ???? 
????? ???? ???? ?
?? ? , ??? ? ?? ? ???? ? ???? ? 
?
??? ? ?? ? ? ????? ? ? ???? ?? ??? ????
 
‘??? ? ?? ? ???? ? ???? ’ ???? ?????? ??? ? ? ?????? 
?? ? ??? ???? ??
? ????? ? ??? ?? ?? ? ??? ? ?? ? ???? ? 
????? ?? ?? ????? ?: ?
Chapter 7.indd   71 07-04-2025   15:05:32
Reprint 2026-27
72 ????? ?  |  ???? ?
(??????? ????? ???)
?????? – ???? ??? ???????? ??? ??? ?? ? ? ???? ?? ???? ????? ? ???? ??? ??? ????? ???? ? ????? ?? ????? 
????? ???? ?????? ? ???
?? ????? ??? ?
?????? – ?? ? ???? ?
? ? ????? ! ?? ? ???? ?? ? ? ?? ? ???? ?
? ? ????? ! ?? ? ???? ?? ? ?
??????? ???
?? – ? ? ? ?.... (???????? ?? ) ??? ? ?? ? ??????? ??? ? ???? ? ??? ? ???? ? ??? ?
??????? – ?? ?? ? ????? ??? ! ?
???? ??
???? ???? -????? -?? ?? ??? ?? ?? ? ? ??? ? ???? ?? ??? ?? ???? ?
??????
??????? – ???? ? ! ?????? ? ???? ?? ?? ? ?? ?
??? ?? ??? ? ???? ???? ?? ???? ? ?
???????
? ? ?? ??? ? ??? ? 
??
? ?? ?????? ???? ? ??? ???? ?????? ? ? ?? ??? ????????? ?
??????? ???
?: – ???
? ???
? ? ???? ??? ? ???? ? ? ! ? ???? ???? ??? ??? ? ????????? ??
? !
??????? – ???? ! ? ???? ?? ?? ? ?? ???? ????? ?
? ?? ??? , ?? ??? ? ........... (????
??? ???
? ?????? ?)
??????? ???
?:  – (??? ??? ? ) ?? ! ???? ?? ???? ?? ? ???? ? ?? ?
???? ?? ?? ? ???? ? ??? ?? ? ???? ??? ??
? ?
???????  – (????? ?? ?? ) ?? ?? ? ???? !
??????? ???
?:  – ?? ?
????? ?? ?? ???
?? ????? ? ?
? ???? ??? ?? ???? ??? ??????
? ?? ????? ?????  
?
?????
? ??? ??? ?
????? ?? ? – ????? ? ? ! ??? ?? ??-??? ??? ? ?? ?? ? ?? ? ??? ?
??????? ???
?:  – ??? ? ????? ? ??? ? ? !
????? ?? ? – ?????? ?? ? ? ?? ? ? ???
?? ??????? ?? ? ?? ? ??????? ?? ??? ? ??? ??? ?? ? ? ??? ? ?
??????? – ????? ??
?
??? ??
????? ?? ?? ??? ???? ?? ??? ? ??? ???....
??????? ???
?:  – (???? ? ?????? ? ??? ??? ? ) ?? ... ??
? ???? ?? , ??
? ???? ?? ??? ??? ? 
  (?????? ?
?
 ????? ??? ?? ) ?????
? ?? ?? ?? ? ? ????? ? ? ?? ? ???????? ? ? ???? ????? ?? ? ?
? 
  ? ???? ?????? ???? ? (??? ? ??? ?? ? ?????? ? ?)
(????? ?????? ????? :)
??????? ???
?? – ???? ??? ??
?? ?? !  ???? ??? !! ???? ??? !!! ?
? ?? ? ?? ?? ? ? ? ??? ??? ? ?
??????  – ????? ?? ?? ??? ? ! ? ?
? ??
? ?? ??? ? ?? ? ??? ?
? ????? ? ?? ?? ? ??
? ????? ? ???? 
?
? ??? ?? ? ?? ?? ??? ? ! ?? ?
??????? ???
?? – ??
?? ?? ! ??
? ???? ?? ??, ?? ?
???? ?? ?? ???
?? ?? ?? ? ? (????????? ? ??? ???? ???
? 
?????? )
Chapter 7.indd   72 07-04-2025   15:05:32
Reprint 2026-27
73 ?.  ????????? ? ??
? ? ???? ?
??????  – ?? ??? ? ! ??
? ?? ????? ?, ?????? ???????? ?? ? ???? ? ??
? ? ? ???? , ??
? ??? ?? ?? ?????? 
???? ??? ? ? ??? ? ???? ?? ?
(?????? ???? ?????
?? ?? ?????? )
???? ??: – (??????
? ?? ???? ? ??) ???? ??? ?? ! (???? ? ??? )
??????  – ???? ??? ???? ?? ! ?????, ???
? ???? ?????? ?? ?
???? ??:  – (??? ??? ? ) ???? ? ?
??????  – ?? ? ?
? ??
? ??? ? ???? ????? ? 
???? ??:  – (??? ??? ? ) ???
? ?
               (?????? ???? ????? ???????: ??? ??? ?
? ???? ?? ? ?????? ? ? ?
??? ? ???
? ??? ??????? ?
 
????? ? ???? ??????? ?? ?? ???? ?? ??????? ?)
??????  – ???, ? ?? ? ??? ? ??? , ??? ??? : ?
???? ??:  – ??? ?? ??? ? ??
???? ?? ??
? ??? ? ? 
(???? ??? ??? ??
? ???? ?? ?? ??? ? ?????? ? 
?????? ? ? ? ?? ? ? ? ???????? ?)
??????  – ?.....?....?... ???? ?? ! 
??
? ?? ? ? ???? ?? ???? ? 
??
? ??? ? ? ??????? ???????? ?  
???? ??:  – (??? ??
?
??? ???
? ?? ???? ) 
? ??? ???? ?? ?? ?? , 
? ??? ???? ?? ?? ?? , 
? ??? ???? ?? ?? ?? ....
(???????? ?? ? ? ???? ???? ??? ? ???? ? 
???? ? ?????? ??? ?? ?
???????? ?????? ? 
????? ??????? ? ?? ???????? ? ?????? 
??? ?? ???? ? ???? ?? ?
? ?
? ????? 
 
??? ??? ? ???? ??? ?)
Chapter 7.indd   73 07-04-2025   15:05:33
Reprint 2026-27
74 ????? ?  |  ???? ?
??????? – ??? ! ?? ? ?????? ? ? ???? ?? ?? ? ??? ?
(?? ? ?? ????? ???? ??? ???? ????? ?
?? ?? )
???? ??? – ? ??? ???? ?? ?? ?? , ? ??? ???? ?? ?? ?? ...
??????? ???
?: – (??? ??
? ???? ? ? ???????? ? ) ??, ???? ?? ? ! ???? ?? ? ! ????? , ?
? ?? ? ???? ?? ? ???? ?? ?? ?
???? ??:  – ?? ??? ! ?? ??? ??? ?? ? ? ???? ? ???? ?
??????? ???
?? – ??
? ???? ???: ??? ? ???? ? ?? ?? ? ???? ? ????? ???
? ????? ? ?? ?? ? ??? ? ? ??? ???? ????? ?
???? ??:  – ?
??
? ???? ? ???? ? ???? ? ???? ? ? ??? ???? ??? ????? ?
??????? ???
?: – ??, ?
?? ! ????? ????? , ?? ??? ?? ? ???? ? ?? ??
? ?????????? ? 
???? ???  – ? ??? ???? ?? ?? ?? , ? ??? ???? ?? ?? ?? , ? ??? ???? ?? ?? ?? ...
(???? ????? ?
?? ?? ??
? ?????? ? ?? ? ? ???? ??? ? ???
??? ?? ???? ? ???? ??????? )
Chapter 7.indd   74 07-04-2025   15:05:34
Reprint 2026-27
75 ?.  ????????? ? ??
? ? ???? ?
????
???:  – (?? ???? ??
?????? ?
? ?
? ???? ? ) ??? ?????? ? ? ! ??? ?? ? ? ???? ?? ? ???? ??? ? ? ????? ?
? ?? ? ?
??????? ???
?: – (??? ???? ?? ??? ?? ?? ?? ?
??? ?????? ) ??, ??? ?? ?? ??? ? ! ??
? ????? ???? ?? ? ??
? 
??????? ???? ? ??? ? ??? ? ? ?? ? ???? ????
? ???? ?? ?? ?????? ?
(????? ? ?? ????? ??? ? ???
??: ???? ????? ?
?? ? ? ?? ?
? ???????? ?????? )
????
???:  – ??? ?
??? ! ??? ! ??
? ????? ???? ?? ? ??
? ??? ???? ??? ? ??? , ?? ? ??? ? ??
??? ? ???? 
 
??
? ???
? ???? ?? ?????? ?
  (??????? ?? ???? ???? ?? ?? ????   
 ?? ??? ???????????
? ???????
? ?
? ???? ??? )
  ?
?? ! ????? , ? ? ? ? ?? ?
??? , ? ? ????? ;
 
? ?? ?? ?? ?? ??, ? ? ??? ??? ; 
? ? ?????? ??? ???, ? ???????? ?? ;  
?? ?? ? ?????, ? ?? ?? ??? : ;
 
?? ?
? ??
????? , ? ? ? ?
?? ; 
? ? ??? ???, ? ? ? ??? ??? ; 
?? ????: ?? ? ? ?? :?? ?
? 
?? ?????? ??? ?????? ?
??????? ???
?:  – (??? ?) ???? ! ?? ?? ? ??
?, 
?? ?? ? ? 
????
???: – ??? ! ? ???? ?????: ?? ??? : ? 
(??
?????? ?
? ?
? ???? ? ???? ????? ???
 
??? ????
? ??? ??? ?)
??????? ??  – ??
? ???? ???? ??? ??? ? ?? ? ???? 
????? ???? ?????? ??? ? ? 
??? ?? ?? ?????? , 
‘?? ??? ????? ? ??
?? ? ?? ????’ ???? ?
Chapter 7.indd   75 07-04-2025   15:05:34
Reprint 2026-27
Read More

FAQs on NCERT Textbook: ईशावास्यम्इदं सर्वम्

1. What is the main theme of ईशावास्यम्इदं सर्वम्?
Ans. The main theme of ईशावास्यम्इदं सर्वम् revolves around the concept of unity and the idea that everything in the universe is pervaded by the divine. It emphasises the importance of seeing the divine presence in all aspects of life and nature.
2. How does ईशावास्यम्इदं सर्वम् relate to the concept of nature?
Ans. ईशावास्यम्इदं सर्वम् teaches that nature is not separate from the divine; rather, it is a manifestation of the divine itself. This perspective encourages respect and reverence for nature, promoting harmony between humans and the environment.
3. What moral lessons can be derived from ईशावास्यम्इदं सर्वम्?
Ans. The moral lessons from ईशावास्यम्इदं सर्वम् include the importance of living in harmony with others, understanding the interconnectedness of all beings, and recognising that ethical living is essential for spiritual growth. It encourages individuals to act with compassion and mindfulness.
4. How does the idea of self-realisation feature in ईशावास्यम्इदं सर्वम्?
Ans. Self-realisation in ईशावास्यम्इदं सर्वम् is depicted as the understanding of one's true nature as part of the divine. It suggests that by realising this connection, individuals can transcend material limitations and achieve a deeper sense of purpose and peace.
5. Why is it important to study texts like ईशावास्यम्इदं सर्वम् in modern times?
Ans. Studying texts like ईशावास्यम्इदं सर्वम् in modern times is important as they offer timeless wisdom that can guide individuals in understanding their place in the universe. They provide insights into ethical living, environmental consciousness, and personal growth, which are increasingly relevant in today's fast-paced world.
Explore Courses for Class 7 exam
Related Searches
study material, Sample Paper, video lectures, past year papers, Free, practice quizzes, shortcuts and tricks, NCERT Textbook: ईशावास्यम्इदं सर्वम्, Semester Notes, NCERT Textbook: ईशावास्यम्इदं सर्वम्, Exam, Previous Year Questions with Solutions, Summary, Objective type Questions, mock tests for examination, Extra Questions, Important questions, NCERT Textbook: ईशावास्यम्इदं सर्वम्, MCQs, Viva Questions, ppt, pdf ;