CBSE Class 5  >  Class 5 Notes  >  Hindi वीणा - New NCERT  >  NCERT Textbook: न्याय

NCERT Textbook: न्याय

Download, print and study this document offline
Please wait while the PDF view is loading
 Page 1


???? ?
9
???? ? ???
(?
???
?? ?? ???-??? ?? ?? ?? ?????? ?
????? ???? ?
?? ?? ??? ? ??? ?? ???? ???? ????? 
???? ?
??? ?
? ??? ???? ?
?? ?????? ? ?? ?? ?? ????? ?? ?? ?? ?? ? ?? ???? ???? ??? ? ?? ?? ?? 
??? ???? ???? ??? ?? ??? ?? ?? ?? ?????? ?
? ? ? ????
? ??? ???? ???? ???? ? ?? ?? ???? 
?? ???? ???? ??? ?? ???? ?? ??? ??? ????? ????? ?? ??? ???? )
???? ?????
???????? - ?? ?????
?? ? ? ????
?? ? ?? ?????? - ???????? ?? ???? ? ???
?
???????? - ?? ?????
?? ? ? ?? ???? ? ?
???? - ?? ???? ? ?? ?
????
?? ? - ???????? ?? ???? ?? ?? ????
???????? - ??? ?? ???? ! ? ? ?? ?
?????? ? ??? ??! ? ? ?? ??
??? 
??! ??? ? ??? ??? ???? ?? ???? ??? ?? ?? ????? ??? 
????
?? ? ??? ?? ? ???? ???? ?????? ??? ???? ???? ? ? 
?? ? ????? ? ??? ??? ????
  ( ???? ?? ? ? ??? ?-? ???? ?? ? ? ????? ? ? ? ??? ???? ????)
?? ? - ??? ?
?? ? ??! ?
??? ?? , ????? ? ? ?? ??? ? ?? ?
????? ??? ???? 
??? ?
?? ? ??, ?? ? ? ?? ? ?? ?? ??? ?? ?? ??? ???? 
? ???
? ? ? ?? ????? ?? ???
Chapter 9.indd   99 11-06-2025   16:54:22
Reprint 2026-27
Page 2


???? ?
9
???? ? ???
(?
???
?? ?? ???-??? ?? ?? ?? ?????? ?
????? ???? ?
?? ?? ??? ? ??? ?? ???? ???? ????? 
???? ?
??? ?
? ??? ???? ?
?? ?????? ? ?? ?? ?? ????? ?? ?? ?? ?? ? ?? ???? ???? ??? ? ?? ?? ?? 
??? ???? ???? ??? ?? ??? ?? ?? ?? ?????? ?
? ? ? ????
? ??? ???? ???? ???? ? ?? ?? ???? 
?? ???? ???? ??? ?? ???? ?? ??? ??? ????? ????? ?? ??? ???? )
???? ?????
???????? - ?? ?????
?? ? ? ????
?? ? ?? ?????? - ???????? ?? ???? ? ???
?
???????? - ?? ?????
?? ? ? ?? ???? ? ?
???? - ?? ???? ? ?? ?
????
?? ? - ???????? ?? ???? ?? ?? ????
???????? - ??? ?? ???? ! ? ? ?? ?
?????? ? ??? ??! ? ? ?? ??
??? 
??! ??? ? ??? ??? ???? ?? ???? ??? ?? ?? ????? ??? 
????
?? ? ??? ?? ? ???? ???? ?????? ??? ???? ???? ? ? 
?? ? ????? ? ??? ??? ????
  ( ???? ?? ? ? ??? ?-? ???? ?? ? ? ????? ? ? ? ??? ???? ????)
?? ? - ??? ?
?? ? ??! ?
??? ?? , ????? ? ? ?? ??? ? ?? ?
????? ??? ???? 
??? ?
?? ? ??, ?? ? ? ?? ? ?? ?? ??? ?? ?? ??? ???? 
? ???
? ? ? ?? ????? ?? ???
Chapter 9.indd   99 11-06-2025   16:54:22
Reprint 2026-27
???????? - ?
??????? ??? ??? ??? ??, ?? ???? , 
??? ?? ?, ?? ??? ?? ?? ??? ????? 
?? ??? ???? ???? ?? ?
?? ?? 
??? ???
?? ? - ??? ?
?? ? ??! ?? ??? ??? ??? ??? ?? ? ? ??? ? ???? ?? ? ? ??? ???
???????? - ??? ? ? ?? ??? ? ??? ?? ???? ! ???? ???? ?? ??? ???
?? ? - ???? ??? ?? ??? ??? ?? ?, ?
??? ??? ? ????? ?
??? ?? ?????? ?? ?? ??? 
??? ? ? ?? ? ? ??? ??? ? ??? ???
???????? - ?? ??? ? ?? ??? ?? ?? ??? ?? ?
???? ????? ??? ??? ? ?? ?? ??? ???? 
??? ?? ??? ?? ??? ??? ? ??
?? ????? ?? ?? ?? ???
?? ?? ?? ?? ??? ????? ???
  ( ? ????? ?? ? ? ? ??? ?? ? ??????)
?? ? - ( ??? ????? ? ??) ???, ???? ??? ??? ??? ???, ??? ?
?? ? ??! ??? ??? ??? ?? , 
? ? ?? ?
????? ??? ? ????
???????? - ( ??? ????? ? ??) ??? ???? , ?? ??? ????
?? ???!
?? ? - ??? ?? , ?? ?
?
 ?? ??? ?? ??? ?? ? ? ?? ???? ?? ?? ???!
???????? - ???
??? ???? ?? ?? ???? ???? 
???? ??? ??? ?? , ? ? ?? ??? ??? 
????? ??? ??, ?? ?? ?? ? ??? ??? ??? 
????
?? ? - ?? ?
??? ???? ? ?? ?? ??? ?
?? ? ??! 
?? ??? ??? ??? ?? ???? ??? ? ?? ??? ? 
???? ? ?????? ?? ?? ?? ? ??? 
??? ? ???? ??
Chapter 9.indd   100 11-06-2025   16:54:23
Reprint 2026-27
Page 3


???? ?
9
???? ? ???
(?
???
?? ?? ???-??? ?? ?? ?? ?????? ?
????? ???? ?
?? ?? ??? ? ??? ?? ???? ???? ????? 
???? ?
??? ?
? ??? ???? ?
?? ?????? ? ?? ?? ?? ????? ?? ?? ?? ?? ? ?? ???? ???? ??? ? ?? ?? ?? 
??? ???? ???? ??? ?? ??? ?? ?? ?? ?????? ?
? ? ? ????
? ??? ???? ???? ???? ? ?? ?? ???? 
?? ???? ???? ??? ?? ???? ?? ??? ??? ????? ????? ?? ??? ???? )
???? ?????
???????? - ?? ?????
?? ? ? ????
?? ? ?? ?????? - ???????? ?? ???? ? ???
?
???????? - ?? ?????
?? ? ? ?? ???? ? ?
???? - ?? ???? ? ?? ?
????
?? ? - ???????? ?? ???? ?? ?? ????
???????? - ??? ?? ???? ! ? ? ?? ?
?????? ? ??? ??! ? ? ?? ??
??? 
??! ??? ? ??? ??? ???? ?? ???? ??? ?? ?? ????? ??? 
????
?? ? ??? ?? ? ???? ???? ?????? ??? ???? ???? ? ? 
?? ? ????? ? ??? ??? ????
  ( ???? ?? ? ? ??? ?-? ???? ?? ? ? ????? ? ? ? ??? ???? ????)
?? ? - ??? ?
?? ? ??! ?
??? ?? , ????? ? ? ?? ??? ? ?? ?
????? ??? ???? 
??? ?
?? ? ??, ?? ? ? ?? ? ?? ?? ??? ?? ?? ??? ???? 
? ???
? ? ? ?? ????? ?? ???
Chapter 9.indd   99 11-06-2025   16:54:22
Reprint 2026-27
???????? - ?
??????? ??? ??? ??? ??, ?? ???? , 
??? ?? ?, ?? ??? ?? ?? ??? ????? 
?? ??? ???? ???? ?? ?
?? ?? 
??? ???
?? ? - ??? ?
?? ? ??! ?? ??? ??? ??? ??? ?? ? ? ??? ? ???? ?? ? ? ??? ???
???????? - ??? ? ? ?? ??? ? ??? ?? ???? ! ???? ???? ?? ??? ???
?? ? - ???? ??? ?? ??? ??? ?? ?, ?
??? ??? ? ????? ?
??? ?? ?????? ?? ?? ??? 
??? ? ? ?? ? ? ??? ??? ? ??? ???
???????? - ?? ??? ? ?? ??? ?? ?? ??? ?? ?
???? ????? ??? ??? ? ?? ?? ??? ???? 
??? ?? ??? ?? ??? ??? ? ??
?? ????? ?? ?? ?? ???
?? ?? ?? ?? ??? ????? ???
  ( ? ????? ?? ? ? ? ??? ?? ? ??????)
?? ? - ( ??? ????? ? ??) ???, ???? ??? ??? ??? ???, ??? ?
?? ? ??! ??? ??? ??? ?? , 
? ? ?? ?
????? ??? ? ????
???????? - ( ??? ????? ? ??) ??? ???? , ?? ??? ????
?? ???!
?? ? - ??? ?? , ?? ?
?
 ?? ??? ?? ??? ?? ? ? ?? ???? ?? ?? ???!
???????? - ???
??? ???? ?? ?? ???? ???? 
???? ??? ??? ?? , ? ? ?? ??? ??? 
????? ??? ??, ?? ?? ?? ? ??? ??? ??? 
????
?? ? - ?? ?
??? ???? ? ?? ?? ??? ?
?? ? ??! 
?? ??? ??? ??? ?? ???? ??? ? ?? ??? ? 
???? ? ?????? ?? ?? ?? ? ??? 
??? ? ???? ??
Chapter 9.indd   100 11-06-2025   16:54:23
Reprint 2026-27
???????? - ( ????? ) ?? ???? ! ?
??? ??? ???? ????? ? ?? ?? ??? ?
?? ? - ( ????? ) ?? ?
??? ?? ??? ?
????? ? ???? ? ? ?? ???????? ? ???? ?? ? ??? ??? ? 
??? ? ? ?? ?
???????? - ( ???? ?? ) ??!
?? ? - ???
???????? - ( ??? ?????-????? ) ???? ??? ??, ??? ?
????? ? ?? ?
??
? ?? ?, 
??? ? ? ???? ???? ???... ??? ???? , ??? ??! ?? ???? ????
?? ? - ( ?????? ) ???? ??? ?
?? ? ??? ???, ?? ????? ??? 
?? ????
???????? - ( ?????? ) ?? ?? ??? ? ??? ??? ?? ... ?? ??? ??? ? ?? ?? ?? ?? ??? ??? ???
?? ? - ( ??? ??? ) ?? ???? ??? ?? ? ??? ???? 
? ?? ??? ?
??? ?? ... ?? ???? ??? ? ? ? ?? ??? ? 
???? ??? ??? ???!
  ( ?
?? ?? ???? ???? ?
??? ?? ??? ? ?? 
?? ??? ????? ???? ???? ??? ????? ???? ?
?? 
???? ???? ??? ? ?? ??? ??? ??? ? 
???? ??? ??? ??? ? ?? ?? ?? 
?
?? ?? ??? ??? ?
? ??? ????? 
?? ???? ??? ??????? ???? )
???????? - ??? ??????? ?? ?? 
??? ??-???? ??? ? ??? ???? 
?? ?? ??? ???? ???? ?? 
???? ?? ? ???? ?? ?
Chapter 9.indd   101 11-06-2025   16:54:24
Reprint 2026-27
Page 4


???? ?
9
???? ? ???
(?
???
?? ?? ???-??? ?? ?? ?? ?????? ?
????? ???? ?
?? ?? ??? ? ??? ?? ???? ???? ????? 
???? ?
??? ?
? ??? ???? ?
?? ?????? ? ?? ?? ?? ????? ?? ?? ?? ?? ? ?? ???? ???? ??? ? ?? ?? ?? 
??? ???? ???? ??? ?? ??? ?? ?? ?? ?????? ?
? ? ? ????
? ??? ???? ???? ???? ? ?? ?? ???? 
?? ???? ???? ??? ?? ???? ?? ??? ??? ????? ????? ?? ??? ???? )
???? ?????
???????? - ?? ?????
?? ? ? ????
?? ? ?? ?????? - ???????? ?? ???? ? ???
?
???????? - ?? ?????
?? ? ? ?? ???? ? ?
???? - ?? ???? ? ?? ?
????
?? ? - ???????? ?? ???? ?? ?? ????
???????? - ??? ?? ???? ! ? ? ?? ?
?????? ? ??? ??! ? ? ?? ??
??? 
??! ??? ? ??? ??? ???? ?? ???? ??? ?? ?? ????? ??? 
????
?? ? ??? ?? ? ???? ???? ?????? ??? ???? ???? ? ? 
?? ? ????? ? ??? ??? ????
  ( ???? ?? ? ? ??? ?-? ???? ?? ? ? ????? ? ? ? ??? ???? ????)
?? ? - ??? ?
?? ? ??! ?
??? ?? , ????? ? ? ?? ??? ? ?? ?
????? ??? ???? 
??? ?
?? ? ??, ?? ? ? ?? ? ?? ?? ??? ?? ?? ??? ???? 
? ???
? ? ? ?? ????? ?? ???
Chapter 9.indd   99 11-06-2025   16:54:22
Reprint 2026-27
???????? - ?
??????? ??? ??? ??? ??, ?? ???? , 
??? ?? ?, ?? ??? ?? ?? ??? ????? 
?? ??? ???? ???? ?? ?
?? ?? 
??? ???
?? ? - ??? ?
?? ? ??! ?? ??? ??? ??? ??? ?? ? ? ??? ? ???? ?? ? ? ??? ???
???????? - ??? ? ? ?? ??? ? ??? ?? ???? ! ???? ???? ?? ??? ???
?? ? - ???? ??? ?? ??? ??? ?? ?, ?
??? ??? ? ????? ?
??? ?? ?????? ?? ?? ??? 
??? ? ? ?? ? ? ??? ??? ? ??? ???
???????? - ?? ??? ? ?? ??? ?? ?? ??? ?? ?
???? ????? ??? ??? ? ?? ?? ??? ???? 
??? ?? ??? ?? ??? ??? ? ??
?? ????? ?? ?? ?? ???
?? ?? ?? ?? ??? ????? ???
  ( ? ????? ?? ? ? ? ??? ?? ? ??????)
?? ? - ( ??? ????? ? ??) ???, ???? ??? ??? ??? ???, ??? ?
?? ? ??! ??? ??? ??? ?? , 
? ? ?? ?
????? ??? ? ????
???????? - ( ??? ????? ? ??) ??? ???? , ?? ??? ????
?? ???!
?? ? - ??? ?? , ?? ?
?
 ?? ??? ?? ??? ?? ? ? ?? ???? ?? ?? ???!
???????? - ???
??? ???? ?? ?? ???? ???? 
???? ??? ??? ?? , ? ? ?? ??? ??? 
????? ??? ??, ?? ?? ?? ? ??? ??? ??? 
????
?? ? - ?? ?
??? ???? ? ?? ?? ??? ?
?? ? ??! 
?? ??? ??? ??? ?? ???? ??? ? ?? ??? ? 
???? ? ?????? ?? ?? ?? ? ??? 
??? ? ???? ??
Chapter 9.indd   100 11-06-2025   16:54:23
Reprint 2026-27
???????? - ( ????? ) ?? ???? ! ?
??? ??? ???? ????? ? ?? ?? ??? ?
?? ? - ( ????? ) ?? ?
??? ?? ??? ?
????? ? ???? ? ? ?? ???????? ? ???? ?? ? ??? ??? ? 
??? ? ? ?? ?
???????? - ( ???? ?? ) ??!
?? ? - ???
???????? - ( ??? ?????-????? ) ???? ??? ??, ??? ?
????? ? ?? ?
??
? ?? ?, 
??? ? ? ???? ???? ???... ??? ???? , ??? ??! ?? ???? ????
?? ? - ( ?????? ) ???? ??? ?
?? ? ??? ???, ?? ????? ??? 
?? ????
???????? - ( ?????? ) ?? ?? ??? ? ??? ??? ?? ... ?? ??? ??? ? ?? ?? ?? ?? ??? ??? ???
?? ? - ( ??? ??? ) ?? ???? ??? ?? ? ??? ???? 
? ?? ??? ?
??? ?? ... ?? ???? ??? ? ? ? ?? ??? ? 
???? ??? ??? ???!
  ( ?
?? ?? ???? ???? ?
??? ?? ??? ? ?? 
?? ??? ????? ???? ???? ??? ????? ???? ?
?? 
???? ???? ??? ? ?? ??? ??? ??? ? 
???? ??? ??? ??? ? ?? ?? ?? 
?
?? ?? ??? ??? ?
? ??? ????? 
?? ???? ??? ??????? ???? )
???????? - ??? ??????? ?? ?? 
??? ??-???? ??? ? ??? ???? 
?? ?? ??? ???? ???? ?? 
???? ?? ? ???? ?? ?
Chapter 9.indd   101 11-06-2025   16:54:24
Reprint 2026-27
102 ????   ???? 5
?? ? - ?? ?
????? ? ?? ??, ????? ? ?? ?? ?? ???
???????? - ( ??? ??????? ? ??) ??? ??, ???? ?
????? ??? ? ? ??? ??? ???? ????? ??? ? ?
???? ??? 
? ?? ?? ?
????? ???? ??? — ????????, ?
??? ??? ?? ????? ??? , ??? ?? ?
???? ? ???? ???? 
?? ?? ?? ?? ????? ???? ???? ???? 
  ( ??? ???? ???? ?? ?
?? ?
?? ????? ?? ?? ?? ? ??
???? ?? ?
? ??? ?? ???? 
??? ???? ???? ??? ?
? ??? ??? ? ?? ??? ? ???? ?? ?? ? ? ? ??? ????)
???????? - ???? ?
??????? ?? ????? ? ???? ??? ? ???? ???
?? ? - ( ??????-?? ) ?
?? ? ??...
???????? - ???? ???! ??? ?? ??? , ???? ????? ??? ? ? ??? ?? ???! ????? ?
? ?? ??? ??? ? ? 
??? ? ???? ????? ??!
?? ? - ( ???? ?????? ) ???? ?
?? ? ??! ??? ????? ???? ? ?? ??
?? ? ??
???????? - ?
??? ?? ???? ???? ! ??? ? ?? ?? ? ?? ?, ???? ? ??? ???? ??, ?? ?????? ???? ??? 
??? ???? ? ?? ?? ? ? ?? ???? ? ???, ?
??? ?????? ??????? ?? ???? ??? ?? ???
?? ? - ??? ? ??? ????
  ( ??? ???? ??? ??? ?
? ??? ?????? ???? ?? ??? ? ???)
?????? - ??? ????? ?? ??? ?? ??? ?
?? ??? ?? ? ? ???? ? ??? ?? ???? ?? ? ????? ??? ? 
????? ?? ??? ?? ??? ??? ? ?? ? ?? ??? ???? ??? ??? (????? ) ?
?? ? ??, ??? ? 
??? ? ?? ?
??? ??? ?? ?? ? ??? ?? ??? ?
????? ? ?? ????? ? ??? ?? ??? ?? ?? ??? 
?????! ?
??? ??? ? ?? ??? ??? ?? ??
???????? - ???, ??? ?
??????? ?? ??? ?
? ?? ? ??????! ?
????? ?? ?????? ??? ? ??? ? ???? ?? ??? ?? 
?? ?? ??? ???? ??? ?? ?? ?
?? ???
  ( ???? ???? ?
?? ?? ??? ? ??? ?? ???? ?? ???? ?????? ?? ????? ????? ?? 
?? ???? ???? ?? ??? ??? ?
??? ???? ???)
Chapter 9.indd   102 11-06-2025   16:54:24
Reprint 2026-27
Page 5


???? ?
9
???? ? ???
(?
???
?? ?? ???-??? ?? ?? ?? ?????? ?
????? ???? ?
?? ?? ??? ? ??? ?? ???? ???? ????? 
???? ?
??? ?
? ??? ???? ?
?? ?????? ? ?? ?? ?? ????? ?? ?? ?? ?? ? ?? ???? ???? ??? ? ?? ?? ?? 
??? ???? ???? ??? ?? ??? ?? ?? ?? ?????? ?
? ? ? ????
? ??? ???? ???? ???? ? ?? ?? ???? 
?? ???? ???? ??? ?? ???? ?? ??? ??? ????? ????? ?? ??? ???? )
???? ?????
???????? - ?? ?????
?? ? ? ????
?? ? ?? ?????? - ???????? ?? ???? ? ???
?
???????? - ?? ?????
?? ? ? ?? ???? ? ?
???? - ?? ???? ? ?? ?
????
?? ? - ???????? ?? ???? ?? ?? ????
???????? - ??? ?? ???? ! ? ? ?? ?
?????? ? ??? ??! ? ? ?? ??
??? 
??! ??? ? ??? ??? ???? ?? ???? ??? ?? ?? ????? ??? 
????
?? ? ??? ?? ? ???? ???? ?????? ??? ???? ???? ? ? 
?? ? ????? ? ??? ??? ????
  ( ???? ?? ? ? ??? ?-? ???? ?? ? ? ????? ? ? ? ??? ???? ????)
?? ? - ??? ?
?? ? ??! ?
??? ?? , ????? ? ? ?? ??? ? ?? ?
????? ??? ???? 
??? ?
?? ? ??, ?? ? ? ?? ? ?? ?? ??? ?? ?? ??? ???? 
? ???
? ? ? ?? ????? ?? ???
Chapter 9.indd   99 11-06-2025   16:54:22
Reprint 2026-27
???????? - ?
??????? ??? ??? ??? ??, ?? ???? , 
??? ?? ?, ?? ??? ?? ?? ??? ????? 
?? ??? ???? ???? ?? ?
?? ?? 
??? ???
?? ? - ??? ?
?? ? ??! ?? ??? ??? ??? ??? ?? ? ? ??? ? ???? ?? ? ? ??? ???
???????? - ??? ? ? ?? ??? ? ??? ?? ???? ! ???? ???? ?? ??? ???
?? ? - ???? ??? ?? ??? ??? ?? ?, ?
??? ??? ? ????? ?
??? ?? ?????? ?? ?? ??? 
??? ? ? ?? ? ? ??? ??? ? ??? ???
???????? - ?? ??? ? ?? ??? ?? ?? ??? ?? ?
???? ????? ??? ??? ? ?? ?? ??? ???? 
??? ?? ??? ?? ??? ??? ? ??
?? ????? ?? ?? ?? ???
?? ?? ?? ?? ??? ????? ???
  ( ? ????? ?? ? ? ? ??? ?? ? ??????)
?? ? - ( ??? ????? ? ??) ???, ???? ??? ??? ??? ???, ??? ?
?? ? ??! ??? ??? ??? ?? , 
? ? ?? ?
????? ??? ? ????
???????? - ( ??? ????? ? ??) ??? ???? , ?? ??? ????
?? ???!
?? ? - ??? ?? , ?? ?
?
 ?? ??? ?? ??? ?? ? ? ?? ???? ?? ?? ???!
???????? - ???
??? ???? ?? ?? ???? ???? 
???? ??? ??? ?? , ? ? ?? ??? ??? 
????? ??? ??, ?? ?? ?? ? ??? ??? ??? 
????
?? ? - ?? ?
??? ???? ? ?? ?? ??? ?
?? ? ??! 
?? ??? ??? ??? ?? ???? ??? ? ?? ??? ? 
???? ? ?????? ?? ?? ?? ? ??? 
??? ? ???? ??
Chapter 9.indd   100 11-06-2025   16:54:23
Reprint 2026-27
???????? - ( ????? ) ?? ???? ! ?
??? ??? ???? ????? ? ?? ?? ??? ?
?? ? - ( ????? ) ?? ?
??? ?? ??? ?
????? ? ???? ? ? ?? ???????? ? ???? ?? ? ??? ??? ? 
??? ? ? ?? ?
???????? - ( ???? ?? ) ??!
?? ? - ???
???????? - ( ??? ?????-????? ) ???? ??? ??, ??? ?
????? ? ?? ?
??
? ?? ?, 
??? ? ? ???? ???? ???... ??? ???? , ??? ??! ?? ???? ????
?? ? - ( ?????? ) ???? ??? ?
?? ? ??? ???, ?? ????? ??? 
?? ????
???????? - ( ?????? ) ?? ?? ??? ? ??? ??? ?? ... ?? ??? ??? ? ?? ?? ?? ?? ??? ??? ???
?? ? - ( ??? ??? ) ?? ???? ??? ?? ? ??? ???? 
? ?? ??? ?
??? ?? ... ?? ???? ??? ? ? ? ?? ??? ? 
???? ??? ??? ???!
  ( ?
?? ?? ???? ???? ?
??? ?? ??? ? ?? 
?? ??? ????? ???? ???? ??? ????? ???? ?
?? 
???? ???? ??? ? ?? ??? ??? ??? ? 
???? ??? ??? ??? ? ?? ?? ?? 
?
?? ?? ??? ??? ?
? ??? ????? 
?? ???? ??? ??????? ???? )
???????? - ??? ??????? ?? ?? 
??? ??-???? ??? ? ??? ???? 
?? ?? ??? ???? ???? ?? 
???? ?? ? ???? ?? ?
Chapter 9.indd   101 11-06-2025   16:54:24
Reprint 2026-27
102 ????   ???? 5
?? ? - ?? ?
????? ? ?? ??, ????? ? ?? ?? ?? ???
???????? - ( ??? ??????? ? ??) ??? ??, ???? ?
????? ??? ? ? ??? ??? ???? ????? ??? ? ?
???? ??? 
? ?? ?? ?
????? ???? ??? — ????????, ?
??? ??? ?? ????? ??? , ??? ?? ?
???? ? ???? ???? 
?? ?? ?? ?? ????? ???? ???? ???? 
  ( ??? ???? ???? ?? ?
?? ?
?? ????? ?? ?? ?? ? ??
???? ?? ?
? ??? ?? ???? 
??? ???? ???? ??? ?
? ??? ??? ? ?? ??? ? ???? ?? ?? ? ? ? ??? ????)
???????? - ???? ?
??????? ?? ????? ? ???? ??? ? ???? ???
?? ? - ( ??????-?? ) ?
?? ? ??...
???????? - ???? ???! ??? ?? ??? , ???? ????? ??? ? ? ??? ?? ???! ????? ?
? ?? ??? ??? ? ? 
??? ? ???? ????? ??!
?? ? - ( ???? ?????? ) ???? ?
?? ? ??! ??? ????? ???? ? ?? ??
?? ? ??
???????? - ?
??? ?? ???? ???? ! ??? ? ?? ?? ? ?? ?, ???? ? ??? ???? ??, ?? ?????? ???? ??? 
??? ???? ? ?? ?? ? ? ?? ???? ? ???, ?
??? ?????? ??????? ?? ???? ??? ?? ???
?? ? - ??? ? ??? ????
  ( ??? ???? ??? ??? ?
? ??? ?????? ???? ?? ??? ? ???)
?????? - ??? ????? ?? ??? ?? ??? ?
?? ??? ?? ? ? ???? ? ??? ?? ???? ?? ? ????? ??? ? 
????? ?? ??? ?? ??? ??? ? ?? ? ?? ??? ???? ??? ??? (????? ) ?
?? ? ??, ??? ? 
??? ? ?? ?
??? ??? ?? ?? ? ??? ?? ??? ?
????? ? ?? ????? ? ??? ?? ??? ?? ?? ??? 
?????! ?
??? ??? ? ?? ??? ??? ?? ??
???????? - ???, ??? ?
??????? ?? ??? ?
? ?? ? ??????! ?
????? ?? ?????? ??? ? ??? ? ???? ?? ??? ?? 
?? ?? ??? ???? ??? ?? ?? ?
?? ???
  ( ???? ???? ?
?? ?? ??? ? ??? ?? ???? ?? ???? ?????? ?? ????? ????? ?? 
?? ???? ???? ?? ??? ??? ?
??? ???? ???)
Chapter 9.indd   102 11-06-2025   16:54:24
Reprint 2026-27
103 ????
?????? - ???, ??? ? ?
?? ?
??????? ??? ??? ???, ??? ?
???? ??? ?
???????? - ??? ?? ?
? ??
?????? - ??? ?? ?? ?? ??? ? ???
???????? - ???? ??? ???
?????? - ??? ??! ??? ??? ?? ???? ? ????? ??? ? ??? ??? ??? ? ???? 
??? ??? ? ??? ?? ? ???
???????? - ?
????? ? ??? ?? ??
??
?? ????? ?? ??? ??... ????? ?? ?
?? ??? ? 
??? ??? ?
?????? ???? ?
? ?? ??
?????? - ?
?????? ??? ? ??? ? ? ????????!
???????? - ??? ???? ?
? ?? ? ??????!
?????? - ?
??? ????
?? ? ?? ??? ????? ??? ? ?? ?? ? ? ???? ??? , ?? 
?? ? ?
??? ?, ??? ?? ????
?? ? ?? ????
Chapter 9.indd   103 11-06-2025   16:54:25
Reprint 2026-27
Read More

FAQs on NCERT Textbook: न्याय

1. न्याय क्या है और यह हमारे जीवन में कितनी महत्वपूर्ण है?
Ans. न्याय का अर्थ है समानता और निष्पक्षता। यह सुनिश्चित करता है कि सभी व्यक्तियों को उनके अधिकार मिलें और किसी के साथ भेदभाव न हो। न्याय हमारे समाज में शांति और सद्भाव बनाए रखने में मदद करता है, जिससे सभी लोग अपने अधिकारों का सम्मान कर सकें और एक-दूसरे के प्रति जिम्मेदार बनें।
2. न्याय के विभिन्न प्रकार कौन-कौन से होते हैं?
Ans. न्याय के कई प्रकार होते हैं, जैसे कि सामाजिक न्याय, कानूनी न्याय, आर्थिक न्याय, और पर्यावरणीय न्याय। सामाजिक न्याय का मतलब है सभी लोगों को समान अवसर देना। कानूनी न्याय का अर्थ है कानून के समक्ष सभी की समानता। आर्थिक न्याय में आर्थिक संसाधनों का समान वितरण शामिल है, जबकि पर्यावरणीय न्याय का मतलब है प्राकृतिक संसाधनों का सही उपयोग और संरक्षण।
3. बच्चों में न्याय की भावना कैसे विकसित की जा सकती है?
Ans. बच्चों में न्याय की भावना विकसित करने के लिए उन्हें छोटे-छोटे उदाहरणों के माध्यम से समझाना चाहिए। जैसे, खेल में सभी को समान अवसर देना, समूह कार्य में सबकी राय को सुनना, और भेदभाव के खिलाफ खड़े होना। स्कूलों में नैतिक शिक्षा और समूह गतिविधियाँ इस भावना को बढ़ावा देने में मदद कर सकती हैं।
4. क्या न्याय केवल कानूनी परिप्रेक्ष्य में ही महत्वपूर्ण है?
Ans. नहीं, न्याय केवल कानूनी परिप्रेक्ष्य में ही महत्वपूर्ण नहीं है। यह सामाजिक, आर्थिक और व्यक्तिगत जीवन के सभी पहलुओं में महत्वपूर्ण है। न्याय का पालन न होने पर समाज में असमानता, संघर्ष, और असंतोष का माहौल बनता है। इसलिए, न्याय का महत्व हर क्षेत्र में है।
5. क्या न्याय को लेकर किसी विशेष संविधान या कानून का पालन किया जाता है?
Ans. हाँ, न्याय को लेकर विभिन्न देशों के संविधान और कानून होते हैं। भारत में, संविधान में प्रत्येक नागरिक के अधिकारों और स्वतंत्रताओं का उल्लेख है, जो न्याय की रक्षा करते हैं। भारतीय संविधान में अनुच्छेद 14 से लेकर 32 तक न्याय के विभिन्न पहलुओं को संबोधित किया गया है, जो समानता और निष्पक्षता को सुनिश्चित करते हैं।
Explore Courses for Class 5 exam
Related Searches
Sample Paper, video lectures, Objective type Questions, Summary, Viva Questions, shortcuts and tricks, NCERT Textbook: न्याय, NCERT Textbook: न्याय, ppt, Free, Exam, practice quizzes, mock tests for examination, Extra Questions, NCERT Textbook: न्याय, MCQs, past year papers, Important questions, study material, pdf , Semester Notes, Previous Year Questions with Solutions;