CBSE Class 5  >  Class 5 Notes  >  Hindi वीणा - New NCERT  >  NCERT Textbook: हमारे ये कलामंदिर

NCERT Textbook: हमारे ये कलामंदिर

Download, print and study this document offline
Please wait while the PDF view is loading
 Page 1


????? ?? ???????? 11
?? ??? ???? ?? ???? ?? ?
? ? ?
?
 ???? ??? ??? ??
??? ?? ????? ?????? ?? ???? ???? 
??? ???? ?? ?
??? ??? ??? ??
???, ????? ? ? ???? ??? ??? ??? ??? ?? ??? ? ? ? ??? ???
???? 
?? ?? ?? ?
????? ????? ??? ? ? ?? ??????
 ????? ?? ?
? ? ?
??
???? ???? ?? ???? ??
??? ?? ????? ?? ?? ?? ???????? ? ? 
???? ??????? ??? ????? ???? ?? ?
????? ??? ?? ??? ?
????? ??? ????????? ??? ? ?? 
?? ??? ??? ?
????? ??? ?? ?????-?? ???? ? ??? ?? ??? ???? ?? ???? ?? ???? ? ?? ?? 
???? ??? ?? ??? ??? ?? ???? ?
? ??? ??? ??? ????? ?? ???? ?? ?? ?? ??
??? ?? ?? ?? 
???? ???? ?? ??
??? ???? ?? ???????? ?
? ? ??? 
 ??
??? ?? ????? ?? ??? ? ???? ?? ????, ?? ??? ?? ? ???? ??? ?? ??
 
????-?? ??? ?? ??? ??? ??? ??? ???-??? ?? ???
?? ??? ??? ??? ? ? ???? ? ??? ?? 
????? ?? ?? ?
???? ? ??? ? ???? ?
????? ???? ? ? ?
????
? ?? ?
??? ?
???? ???? ?? ?? ???? 
? ? ???? ?? ?????? ? ? ?
???? ?? ?????? ?? ?? ?? ??? ???? ?
??? ? ? ??? ???? ?? ?
?? ? 
 
? ?? ?? ?? ???? ?? ?? ??? ??? ??? ???? ??? ?
??- ?? ?
??? ?
? ? ???? ??? ???
Chapter 11.indd   129 11-06-2025   17:01:04
Reprint 2026-27
Page 2


????? ?? ???????? 11
?? ??? ???? ?? ???? ?? ?
? ? ?
?
 ???? ??? ??? ??
??? ?? ????? ?????? ?? ???? ???? 
??? ???? ?? ?
??? ??? ??? ??
???, ????? ? ? ???? ??? ??? ??? ??? ?? ??? ? ? ? ??? ???
???? 
?? ?? ?? ?
????? ????? ??? ? ? ?? ??????
 ????? ?? ?
? ? ?
??
???? ???? ?? ???? ??
??? ?? ????? ?? ?? ?? ???????? ? ? 
???? ??????? ??? ????? ???? ?? ?
????? ??? ?? ??? ?
????? ??? ????????? ??? ? ?? 
?? ??? ??? ?
????? ??? ?? ?????-?? ???? ? ??? ?? ??? ???? ?? ???? ?? ???? ? ?? ?? 
???? ??? ?? ??? ??? ?? ???? ?
? ??? ??? ??? ????? ?? ???? ?? ?? ?? ??
??? ?? ?? ?? 
???? ???? ?? ??
??? ???? ?? ???????? ?
? ? ??? 
 ??
??? ?? ????? ?? ??? ? ???? ?? ????, ?? ??? ?? ? ???? ??? ?? ??
 
????-?? ??? ?? ??? ??? ??? ??? ???-??? ?? ???
?? ??? ??? ??? ? ? ???? ? ??? ?? 
????? ?? ?? ?
???? ? ??? ? ???? ?
????? ???? ? ? ?
????
? ?? ?
??? ?
???? ???? ?? ?? ???? 
? ? ???? ?? ?????? ? ? ?
???? ?? ?????? ?? ?? ?? ??? ???? ?
??? ? ? ??? ???? ?? ?
?? ? 
 
? ?? ?? ?? ???? ?? ?? ??? ??? ??? ???? ??? ?
??- ?? ?
??? ?
? ? ???? ??? ???
Chapter 11.indd   129 11-06-2025   17:01:04
Reprint 2026-27
130 ????   ???? 5
 ????, ???? ? ? ??? ?
????
? 
?? ????? ? ? ??? ?
??? ??? ?? ??? ?? 
???? ?? ?
????
? ? ? ?
??? ??????? ?? 
???
?? ?
???? ???? ? ?? ???? ???? ?
??? 
?? ?? ????? ?? ? ? ??? ?? ??, 
????
? ?
? ?? ????? ????, ???
? ? ? ??? 
??? ????? ???? ?? ?? ?? ??? ? ? ???? 
???
?? ???? ??? ??? ? ? ?? ???? ? 
???-?????, ??
?-???? ???, ???? ??? ??? 
? ? ?? ???? ??? ?? ??? ????? ?? ???? 
? ? ?
??? ?? ?????, “???!” ? ? ??? 
?????? ??? ?? ?
?? ?
???? ?
?? ?? ? ??? ??? ??? 
??? ??? ?? ?? ?? ?? ?? ?
?? ??? ? ???? ? ?? ??? ???? ?? ???, “????, ? ? ?
????? ?? ???? 
?? ?? ?
????? ????” 
 ???? ?? ?? ? ???? ??? ???? ???, “?? ???? ?? ??! ?? ?? ?? ??? ? ?
?? ???? ? ? 
???? ? ? ?? ????”
 ???? ?? ???, “?? ??? ?
?? ? ???? ?? ?
?? ?? ?? ????? ??? ??? ? ??? ?? ?? 
??? ?? ?
?? ??? ?? , ? ??-?
??????, ?
? ??? ? ?? ?? ? ??? ???? ???” 
 ???? ????? ???? ?????? ?? ????? ???? ?????? ??? ????? ?? ?
??? ?, ????? ? ? ???, 
?
???? ?? ???, ?
???? ?? ?
??-?
? ? ? ? ??? ??? ?
? ???? ??? ??? ?
? ? ???
?? ? ?
?
 ?
?? ??? 
??? ???? ???? ?? ?? ???? ?? ??? ??? ? ??????
 ?
? ? ?
????? ???
?? ?
???-?? ?? ???, ?
? ? ????? ???? ?? ???? ? ??? ?? ? ??? 
?? ????? ??? ?? ?? ?
????? ?????? ?? ?? ????? ? ??? ?? ???? ?? ?
????
? ? ?? ? ?? 
?
????? ??? ?? ?????? ?? ?????? ? ??? ?? ???? 
Chapter 11.indd   130 11-06-2025   17:01:05
Reprint 2026-27
Page 3


????? ?? ???????? 11
?? ??? ???? ?? ???? ?? ?
? ? ?
?
 ???? ??? ??? ??
??? ?? ????? ?????? ?? ???? ???? 
??? ???? ?? ?
??? ??? ??? ??
???, ????? ? ? ???? ??? ??? ??? ??? ?? ??? ? ? ? ??? ???
???? 
?? ?? ?? ?
????? ????? ??? ? ? ?? ??????
 ????? ?? ?
? ? ?
??
???? ???? ?? ???? ??
??? ?? ????? ?? ?? ?? ???????? ? ? 
???? ??????? ??? ????? ???? ?? ?
????? ??? ?? ??? ?
????? ??? ????????? ??? ? ?? 
?? ??? ??? ?
????? ??? ?? ?????-?? ???? ? ??? ?? ??? ???? ?? ???? ?? ???? ? ?? ?? 
???? ??? ?? ??? ??? ?? ???? ?
? ??? ??? ??? ????? ?? ???? ?? ?? ?? ??
??? ?? ?? ?? 
???? ???? ?? ??
??? ???? ?? ???????? ?
? ? ??? 
 ??
??? ?? ????? ?? ??? ? ???? ?? ????, ?? ??? ?? ? ???? ??? ?? ??
 
????-?? ??? ?? ??? ??? ??? ??? ???-??? ?? ???
?? ??? ??? ??? ? ? ???? ? ??? ?? 
????? ?? ?? ?
???? ? ??? ? ???? ?
????? ???? ? ? ?
????
? ?? ?
??? ?
???? ???? ?? ?? ???? 
? ? ???? ?? ?????? ? ? ?
???? ?? ?????? ?? ?? ?? ??? ???? ?
??? ? ? ??? ???? ?? ?
?? ? 
 
? ?? ?? ?? ???? ?? ?? ??? ??? ??? ???? ??? ?
??- ?? ?
??? ?
? ? ???? ??? ???
Chapter 11.indd   129 11-06-2025   17:01:04
Reprint 2026-27
130 ????   ???? 5
 ????, ???? ? ? ??? ?
????
? 
?? ????? ? ? ??? ?
??? ??? ?? ??? ?? 
???? ?? ?
????
? ? ? ?
??? ??????? ?? 
???
?? ?
???? ???? ? ?? ???? ???? ?
??? 
?? ?? ????? ?? ? ? ??? ?? ??, 
????
? ?
? ?? ????? ????, ???
? ? ? ??? 
??? ????? ???? ?? ?? ?? ??? ? ? ???? 
???
?? ???? ??? ??? ? ? ?? ???? ? 
???-?????, ??
?-???? ???, ???? ??? ??? 
? ? ?? ???? ??? ?? ??? ????? ?? ???? 
? ? ?
??? ?? ?????, “???!” ? ? ??? 
?????? ??? ?? ?
?? ?
???? ?
?? ?? ? ??? ??? ??? 
??? ??? ?? ?? ?? ?? ?? ?
?? ??? ? ???? ? ?? ??? ???? ?? ???, “????, ? ? ?
????? ?? ???? 
?? ?? ?
????? ????” 
 ???? ?? ?? ? ???? ??? ???? ???, “?? ???? ?? ??! ?? ?? ?? ??? ? ?
?? ???? ? ? 
???? ? ? ?? ????”
 ???? ?? ???, “?? ??? ?
?? ? ???? ?? ?
?? ?? ?? ????? ??? ??? ? ??? ?? ?? 
??? ?? ?
?? ??? ?? , ? ??-?
??????, ?
? ??? ? ?? ?? ? ??? ???? ???” 
 ???? ????? ???? ?????? ?? ????? ???? ?????? ??? ????? ?? ?
??? ?, ????? ? ? ???, 
?
???? ?? ???, ?
???? ?? ?
??-?
? ? ? ? ??? ??? ?
? ???? ??? ??? ?
? ? ???
?? ? ?
?
 ?
?? ??? 
??? ???? ???? ?? ?? ???? ?? ??? ??? ? ??????
 ?
? ? ?
????? ???
?? ?
???-?? ?? ???, ?
? ? ????? ???? ?? ???? ? ??? ?? ? ??? 
?? ????? ??? ?? ?? ?
????? ?????? ?? ?? ????? ? ??? ?? ???? ?? ?
????
? ? ?? ? ?? 
?
????? ??? ?? ?????? ?? ?????? ? ??? ?? ???? 
Chapter 11.indd   130 11-06-2025   17:01:05
Reprint 2026-27
131 ????? ?? ????
????
 ??
??? ?? ?
????? ????? ???? ?? ???? ???? ?
????? ??? ? ????? ???? ?? 
?? ?
? ??? ??? ?? ??? ????? ????? ?? ?
????? ????? ????? ?
????? ??? ?? ????? ???? 
????? ???????? ?
? ? ???
 ????? ??????? ???? ?? ???? ?? ?????? ?? ?? ????? ???? ??? ?
???? ? ??? 
?? ???? ? ? ?
?????? ??? ?? ?? ?? ?
???? ?
????? ??? ????? ?? ?? ???? ?? ?
????? ??? ? ? ?? ???? ? ??? ?? 
?? ?
??
???? ???? ???, ? ??? ????? ?? ?
? ? ??
??
? ?? ?? ? ???? ?? ?? ?
??
???? ???? 
 ?? ?
????? ??? ?? ??????? ????? ?? ? ??? ??? ? ??-? ?? ????? ?? ???
? ?? 
?????? ?? ?? ? ??-? ?? ??????? ??? ?
????? ??? ? ?? ?? ???? ???? ?? ??? ???-????? 
? ??? ?? ??? ??? ? ? ??? ?
???? ?????? ? ?? ???? ?? ?? ??? — “????, ?? ???
?? 
???? ?? ?
???? ??? ?
??? ?
???? ?? ? ? ?? ??? ? ?? ??? ?? ?? ?? ?????? ? ???? ??? ? ?? 
????, ?? ?? ??
?
 ??? ?? ? ?? ?? ?? ? ?? ?? ?
???? ????? ??? ?? ??
?
 ?
?? ??!”
Chapter 11.indd   131 11-06-2025   17:01:09
Reprint 2026-27
Page 4


????? ?? ???????? 11
?? ??? ???? ?? ???? ?? ?
? ? ?
?
 ???? ??? ??? ??
??? ?? ????? ?????? ?? ???? ???? 
??? ???? ?? ?
??? ??? ??? ??
???, ????? ? ? ???? ??? ??? ??? ??? ?? ??? ? ? ? ??? ???
???? 
?? ?? ?? ?
????? ????? ??? ? ? ?? ??????
 ????? ?? ?
? ? ?
??
???? ???? ?? ???? ??
??? ?? ????? ?? ?? ?? ???????? ? ? 
???? ??????? ??? ????? ???? ?? ?
????? ??? ?? ??? ?
????? ??? ????????? ??? ? ?? 
?? ??? ??? ?
????? ??? ?? ?????-?? ???? ? ??? ?? ??? ???? ?? ???? ?? ???? ? ?? ?? 
???? ??? ?? ??? ??? ?? ???? ?
? ??? ??? ??? ????? ?? ???? ?? ?? ?? ??
??? ?? ?? ?? 
???? ???? ?? ??
??? ???? ?? ???????? ?
? ? ??? 
 ??
??? ?? ????? ?? ??? ? ???? ?? ????, ?? ??? ?? ? ???? ??? ?? ??
 
????-?? ??? ?? ??? ??? ??? ??? ???-??? ?? ???
?? ??? ??? ??? ? ? ???? ? ??? ?? 
????? ?? ?? ?
???? ? ??? ? ???? ?
????? ???? ? ? ?
????
? ?? ?
??? ?
???? ???? ?? ?? ???? 
? ? ???? ?? ?????? ? ? ?
???? ?? ?????? ?? ?? ?? ??? ???? ?
??? ? ? ??? ???? ?? ?
?? ? 
 
? ?? ?? ?? ???? ?? ?? ??? ??? ??? ???? ??? ?
??- ?? ?
??? ?
? ? ???? ??? ???
Chapter 11.indd   129 11-06-2025   17:01:04
Reprint 2026-27
130 ????   ???? 5
 ????, ???? ? ? ??? ?
????
? 
?? ????? ? ? ??? ?
??? ??? ?? ??? ?? 
???? ?? ?
????
? ? ? ?
??? ??????? ?? 
???
?? ?
???? ???? ? ?? ???? ???? ?
??? 
?? ?? ????? ?? ? ? ??? ?? ??, 
????
? ?
? ?? ????? ????, ???
? ? ? ??? 
??? ????? ???? ?? ?? ?? ??? ? ? ???? 
???
?? ???? ??? ??? ? ? ?? ???? ? 
???-?????, ??
?-???? ???, ???? ??? ??? 
? ? ?? ???? ??? ?? ??? ????? ?? ???? 
? ? ?
??? ?? ?????, “???!” ? ? ??? 
?????? ??? ?? ?
?? ?
???? ?
?? ?? ? ??? ??? ??? 
??? ??? ?? ?? ?? ?? ?? ?
?? ??? ? ???? ? ?? ??? ???? ?? ???, “????, ? ? ?
????? ?? ???? 
?? ?? ?
????? ????” 
 ???? ?? ?? ? ???? ??? ???? ???, “?? ???? ?? ??! ?? ?? ?? ??? ? ?
?? ???? ? ? 
???? ? ? ?? ????”
 ???? ?? ???, “?? ??? ?
?? ? ???? ?? ?
?? ?? ?? ????? ??? ??? ? ??? ?? ?? 
??? ?? ?
?? ??? ?? , ? ??-?
??????, ?
? ??? ? ?? ?? ? ??? ???? ???” 
 ???? ????? ???? ?????? ?? ????? ???? ?????? ??? ????? ?? ?
??? ?, ????? ? ? ???, 
?
???? ?? ???, ?
???? ?? ?
??-?
? ? ? ? ??? ??? ?
? ???? ??? ??? ?
? ? ???
?? ? ?
?
 ?
?? ??? 
??? ???? ???? ?? ?? ???? ?? ??? ??? ? ??????
 ?
? ? ?
????? ???
?? ?
???-?? ?? ???, ?
? ? ????? ???? ?? ???? ? ??? ?? ? ??? 
?? ????? ??? ?? ?? ?
????? ?????? ?? ?? ????? ? ??? ?? ???? ?? ?
????
? ? ?? ? ?? 
?
????? ??? ?? ?????? ?? ?????? ? ??? ?? ???? 
Chapter 11.indd   130 11-06-2025   17:01:05
Reprint 2026-27
131 ????? ?? ????
????
 ??
??? ?? ?
????? ????? ???? ?? ???? ???? ?
????? ??? ? ????? ???? ?? 
?? ?
? ??? ??? ?? ??? ????? ????? ?? ?
????? ????? ????? ?
????? ??? ?? ????? ???? 
????? ???????? ?
? ? ???
 ????? ??????? ???? ?? ???? ?? ?????? ?? ?? ????? ???? ??? ?
???? ? ??? 
?? ???? ? ? ?
?????? ??? ?? ?? ?? ?
???? ?
????? ??? ????? ?? ?? ???? ?? ?
????? ??? ? ? ?? ???? ? ??? ?? 
?? ?
??
???? ???? ???, ? ??? ????? ?? ?
? ? ??
??
? ?? ?? ? ???? ?? ?? ?
??
???? ???? 
 ?? ?
????? ??? ?? ??????? ????? ?? ? ??? ??? ? ??-? ?? ????? ?? ???
? ?? 
?????? ?? ?? ? ??-? ?? ??????? ??? ?
????? ??? ? ?? ?? ???? ???? ?? ??? ???-????? 
? ??? ?? ??? ??? ? ? ??? ?
???? ?????? ? ?? ???? ?? ?? ??? — “????, ?? ???
?? 
???? ?? ?
???? ??? ?
??? ?
???? ?? ? ? ?? ??? ? ?? ??? ?? ?? ?? ?????? ? ???? ??? ? ?? 
????, ?? ?? ??
?
 ??? ?? ? ?? ?? ?? ? ?? ?? ?
???? ????? ??? ?? ??
?
 ?
?? ??!”
Chapter 11.indd   131 11-06-2025   17:01:09
Reprint 2026-27
132 ????   ???? 5
 ???? — “? ?
?
 ?
??! ?? ? ??? ?? ??? ?? ?? ?????? ?? ?? ???? ?? ????? ??? ??? ??? 
?? ?? ?? ????? ?? ?
??? ???” 
 ??
??? ?? ????? ????? ???? ?? ???? ?? ???? ??? ?? ?? ???? ?? ? ? 
??? ?? ?? ???? ? ???? ? ?? ??? ?? ?? ??? ???
1. ???? ?
? ? ?? ???? ??-?? ???? ???? ?? ?
? ? ?? ???? ??? ????-??? ? ???? ????
2. ??
??? ?? ????? ?? ?
????
? ? ? ???? ??????? ?? ?? ?
?? ?
???? ???? ? ?? ??? ??? ? ?? 
?? ?? ? ? ??-??? ?? ?-??? ?? ???? ? ?? ?? ??? ????
3. ??? ? ?? ??? ?? ?-??? ?? ????-???? ???????? ???? ???? (???? – ???? ??, ???? ??, 
??????? ??, ?? ?? ?? ?? ???
??
? ??, ????? ?? ? ???)
4. ?
????
? ? ? ???? ????? ?? ???? ? ? ?
??? ?? ‘???!’ ??? ?? ?????? ???? ?
??? ?? ??-?? 
‘???!’ ?????? ??? 
?????? ? ? ??? 
Chapter 11.indd   132 11-06-2025   17:01:10
Reprint 2026-27
Page 5


????? ?? ???????? 11
?? ??? ???? ?? ???? ?? ?
? ? ?
?
 ???? ??? ??? ??
??? ?? ????? ?????? ?? ???? ???? 
??? ???? ?? ?
??? ??? ??? ??
???, ????? ? ? ???? ??? ??? ??? ??? ?? ??? ? ? ? ??? ???
???? 
?? ?? ?? ?
????? ????? ??? ? ? ?? ??????
 ????? ?? ?
? ? ?
??
???? ???? ?? ???? ??
??? ?? ????? ?? ?? ?? ???????? ? ? 
???? ??????? ??? ????? ???? ?? ?
????? ??? ?? ??? ?
????? ??? ????????? ??? ? ?? 
?? ??? ??? ?
????? ??? ?? ?????-?? ???? ? ??? ?? ??? ???? ?? ???? ?? ???? ? ?? ?? 
???? ??? ?? ??? ??? ?? ???? ?
? ??? ??? ??? ????? ?? ???? ?? ?? ?? ??
??? ?? ?? ?? 
???? ???? ?? ??
??? ???? ?? ???????? ?
? ? ??? 
 ??
??? ?? ????? ?? ??? ? ???? ?? ????, ?? ??? ?? ? ???? ??? ?? ??
 
????-?? ??? ?? ??? ??? ??? ??? ???-??? ?? ???
?? ??? ??? ??? ? ? ???? ? ??? ?? 
????? ?? ?? ?
???? ? ??? ? ???? ?
????? ???? ? ? ?
????
? ?? ?
??? ?
???? ???? ?? ?? ???? 
? ? ???? ?? ?????? ? ? ?
???? ?? ?????? ?? ?? ?? ??? ???? ?
??? ? ? ??? ???? ?? ?
?? ? 
 
? ?? ?? ?? ???? ?? ?? ??? ??? ??? ???? ??? ?
??- ?? ?
??? ?
? ? ???? ??? ???
Chapter 11.indd   129 11-06-2025   17:01:04
Reprint 2026-27
130 ????   ???? 5
 ????, ???? ? ? ??? ?
????
? 
?? ????? ? ? ??? ?
??? ??? ?? ??? ?? 
???? ?? ?
????
? ? ? ?
??? ??????? ?? 
???
?? ?
???? ???? ? ?? ???? ???? ?
??? 
?? ?? ????? ?? ? ? ??? ?? ??, 
????
? ?
? ?? ????? ????, ???
? ? ? ??? 
??? ????? ???? ?? ?? ?? ??? ? ? ???? 
???
?? ???? ??? ??? ? ? ?? ???? ? 
???-?????, ??
?-???? ???, ???? ??? ??? 
? ? ?? ???? ??? ?? ??? ????? ?? ???? 
? ? ?
??? ?? ?????, “???!” ? ? ??? 
?????? ??? ?? ?
?? ?
???? ?
?? ?? ? ??? ??? ??? 
??? ??? ?? ?? ?? ?? ?? ?
?? ??? ? ???? ? ?? ??? ???? ?? ???, “????, ? ? ?
????? ?? ???? 
?? ?? ?
????? ????” 
 ???? ?? ?? ? ???? ??? ???? ???, “?? ???? ?? ??! ?? ?? ?? ??? ? ?
?? ???? ? ? 
???? ? ? ?? ????”
 ???? ?? ???, “?? ??? ?
?? ? ???? ?? ?
?? ?? ?? ????? ??? ??? ? ??? ?? ?? 
??? ?? ?
?? ??? ?? , ? ??-?
??????, ?
? ??? ? ?? ?? ? ??? ???? ???” 
 ???? ????? ???? ?????? ?? ????? ???? ?????? ??? ????? ?? ?
??? ?, ????? ? ? ???, 
?
???? ?? ???, ?
???? ?? ?
??-?
? ? ? ? ??? ??? ?
? ???? ??? ??? ?
? ? ???
?? ? ?
?
 ?
?? ??? 
??? ???? ???? ?? ?? ???? ?? ??? ??? ? ??????
 ?
? ? ?
????? ???
?? ?
???-?? ?? ???, ?
? ? ????? ???? ?? ???? ? ??? ?? ? ??? 
?? ????? ??? ?? ?? ?
????? ?????? ?? ?? ????? ? ??? ?? ???? ?? ?
????
? ? ?? ? ?? 
?
????? ??? ?? ?????? ?? ?????? ? ??? ?? ???? 
Chapter 11.indd   130 11-06-2025   17:01:05
Reprint 2026-27
131 ????? ?? ????
????
 ??
??? ?? ?
????? ????? ???? ?? ???? ???? ?
????? ??? ? ????? ???? ?? 
?? ?
? ??? ??? ?? ??? ????? ????? ?? ?
????? ????? ????? ?
????? ??? ?? ????? ???? 
????? ???????? ?
? ? ???
 ????? ??????? ???? ?? ???? ?? ?????? ?? ?? ????? ???? ??? ?
???? ? ??? 
?? ???? ? ? ?
?????? ??? ?? ?? ?? ?
???? ?
????? ??? ????? ?? ?? ???? ?? ?
????? ??? ? ? ?? ???? ? ??? ?? 
?? ?
??
???? ???? ???, ? ??? ????? ?? ?
? ? ??
??
? ?? ?? ? ???? ?? ?? ?
??
???? ???? 
 ?? ?
????? ??? ?? ??????? ????? ?? ? ??? ??? ? ??-? ?? ????? ?? ???
? ?? 
?????? ?? ?? ? ??-? ?? ??????? ??? ?
????? ??? ? ?? ?? ???? ???? ?? ??? ???-????? 
? ??? ?? ??? ??? ? ? ??? ?
???? ?????? ? ?? ???? ?? ?? ??? — “????, ?? ???
?? 
???? ?? ?
???? ??? ?
??? ?
???? ?? ? ? ?? ??? ? ?? ??? ?? ?? ?? ?????? ? ???? ??? ? ?? 
????, ?? ?? ??
?
 ??? ?? ? ?? ?? ?? ? ?? ?? ?
???? ????? ??? ?? ??
?
 ?
?? ??!”
Chapter 11.indd   131 11-06-2025   17:01:09
Reprint 2026-27
132 ????   ???? 5
 ???? — “? ?
?
 ?
??! ?? ? ??? ?? ??? ?? ?? ?????? ?? ?? ???? ?? ????? ??? ??? ??? 
?? ?? ?? ????? ?? ?
??? ???” 
 ??
??? ?? ????? ????? ???? ?? ???? ?? ???? ??? ?? ?? ???? ?? ? ? 
??? ?? ?? ???? ? ???? ? ?? ??? ?? ?? ??? ???
1. ???? ?
? ? ?? ???? ??-?? ???? ???? ?? ?
? ? ?? ???? ??? ????-??? ? ???? ????
2. ??
??? ?? ????? ?? ?
????
? ? ? ???? ??????? ?? ?? ?
?? ?
???? ???? ? ?? ??? ??? ? ?? 
?? ?? ? ? ??-??? ?? ?-??? ?? ???? ? ?? ?? ??? ????
3. ??? ? ?? ??? ?? ?-??? ?? ????-???? ???????? ???? ???? (???? – ???? ??, ???? ??, 
??????? ??, ?? ?? ?? ?? ???
??
? ??, ????? ?? ? ???)
4. ?
????
? ? ? ???? ????? ?? ???? ? ? ?
??? ?? ‘???!’ ??? ?? ?????? ???? ?
??? ?? ??-?? 
‘???!’ ?????? ??? 
?????? ? ? ??? 
Chapter 11.indd   132 11-06-2025   17:01:10
Reprint 2026-27
133 ????? ?? ????
????
??? ?? ???? ??? ? ? ???
????? ???? ? ? ??? ?
??? ?? ???? (
?? ) ?????  —
1. ????, ??
??? ?? ????? ?? ?? ? ? ??? ??? ?? ?? ???? ? ???
 (?) ?? ???? ??? ???? ?? ??? ???? ???? ???  
 (?) ?? ?? ?? ?
????
? ? ? ???? ? ?? ?
??? ??? ??? ? ?? ???  
 (?) ??? ???? ?? ?? ?? ??? ?????? ?? ??? ???? ???  
 (?) ?? ?? ??
??? ?? ????? ? ? ???? ??? ?????? ?? ?
??? ???  
2. ???? ?? ??
??? ?? ????? ????? ? ? ?? ????
 (?) ??? ?????? ? ???  (?) ??? ? ? ? ??? ???? 
 (?) ??? ?
? ? ????  (?) ?? ???? ?? ???  
3. ??
??? ?? ?
????
? ??? ? ?? ?
?? ?? ?? ?? ?? ?? ? ?? ??? ?? ??? ? ???? ? ?? ???
 (?) ?? ???? ? ?? ??? ? ? ???? ?? ? ??? ?? ??? 
 (?) ?????? ??? ???? ?? ?? ??? ?? ??? ?
?? ??? ???? ??? 
 (?) ?
??, ?
? ??? ???? ?? ?? ? ?? ? ??? ?????? ?? ? ??? ?? ??? 
 (?) ?? ??? ?
????? ?? ?? ?
??? ???? ?? ???? ????  
4. ????? ?? ??? ?? ? ? ?? ? ?? ???? ?? ?? ????? ?? ??? ???-??? ??? ?? ?? ? ? ??? ????
 (?) ?? ?? ???? ??? ? ??
??? ? ??? ? ?? ? ???? ? ?? ??? ??? 
 (?) ???? ?? ?? ???? ???? ?? ?? ?? ??? ???? ??????? 
 (?) ????? ?? ?? ?
??? ?? ?? ??? ??? ?? ? ? ??? ??? 
 (?) ?
????
? ?? ??? ????? ?? ??? ?? ?? ??? ??? ???? 
?? ?? ?? ??
?? ??? ? ???? ??? ? ??? ????? ?? ???- ??? ?? ???-??? ?? ? ?? ? ?
??? ?? ??? ???
??? ?? Chapter 11.indd   133 11-06-2025   17:01:10
Reprint 2026-27
Read More

FAQs on NCERT Textbook: हमारे ये कलामंदिर

$1. 'हमारे ये कलामंदिर' का मुख्य विषय क्या है ?
Ans. 'हमारे ये कलामंदिर' एक प्रेरणादायक पाठ है जो बच्चों को ज्ञान और शिक्षा के महत्व पर केंद्रित करता है। इसमें बताया गया है कि कैसे विद्यालय एक कलामंदिर की तरह होते हैं जहाँ बच्चों को न केवल पढ़ाई का ज्ञान मिलता है, बल्कि उनके व्यक्तित्व का विकास भी होता है।
$2. इस पाठ में विद्यालय के महत्व को किस प्रकार दर्शाया गया है ?
Ans. इस पाठ में विद्यालय को एक ऐसा स्थान बताया गया है जहाँ बच्चे अपने सपनों को साकार करने की दिशा में कदम बढ़ाते हैं। यह उन्हें एक सुरक्षित और सहयोगी वातावरण प्रदान करता है, जहाँ वे अपनी प्रतिभा को पहचान सकते हैं और उसे निखार सकते हैं।
$3. 'कलामंदिर' शब्द का क्या अर्थ है ?
Ans. 'कलामंदिर' शब्द का अर्थ है 'ज्ञान का मंदिर'। यह शब्द विद्यालयों के लिए एक उपमा के रूप में प्रयोग किया गया है, जहाँ ज्ञान की पूजा की जाती है और बच्चों को शिक्षा के माध्यम से उज्जवल भविष्य की ओर अग्रसर किया जाता है।
$4. पाठ में बच्चों के लिए कौन-कौन सी प्रेरणाएँ दी गई हैं ?
Ans. पाठ में बच्चों को मेहनत, लगन और शिक्षा के प्रति समर्पण की प्रेरणा दी गई है। यह उन्हें यह समझाने का प्रयास करता है कि ज्ञान ही उनकी सबसे बड़ी ताकत है और इसे प्राप्त करने के लिए प्रयास करना आवश्यक है।
$5. 'हमारे ये कलामंदिर' पाठ से क्या सीख मिलती है ?
Ans. इस पाठ से यह सीख मिलती है कि शिक्षा का महत्व जीवन में कितना बड़ा है। यह हमें यह भी सिखाता है कि हमें अपने सपनों की ओर बढ़ने के लिए निरंतर प्रयासरत रहना चाहिए और अपने ज्ञान को हमेशा बढ़ाने का प्रयास करना चाहिए।
Explore Courses for Class 5 exam
Related Searches
study material, Viva Questions, Objective type Questions, practice quizzes, NCERT Textbook: हमारे ये कलामंदिर, NCERT Textbook: हमारे ये कलामंदिर, Summary, ppt, Important questions, NCERT Textbook: हमारे ये कलामंदिर, Free, Sample Paper, Extra Questions, shortcuts and tricks, MCQs, Previous Year Questions with Solutions, Semester Notes, Exam, video lectures, pdf , mock tests for examination, past year papers;