CTET & State TET Exam  >  CTET & State TET Notes  >  NCERT Textbooks in Hindi (Class 6 to Class 12)  >  NCERT Textbook: ताप एवं उसका मापन

NCERT Textbook: ताप एवं उसका मापन

Download, print and study this document offline
Please wait while the PDF view is loading
 Page 1


??? ??
? ???? ????
??
???? ?? ???? ??? ??? ????? 
????
?? ? ?? ???? ???? ?? ??? ? ???? ???-? ?? 
???? ??? ?? ?? ??? ??? ????? ? ??? ?? ???? 
????- ???? ??? ? ? ?? ??? ??? ??
???? ?? 
?? ?? ? ?? ?? ??? ?? ??? ??? ?? ???? 
?? ??? ??? ????? ?? ???? ???? ?? ?? ?? 
?? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ??? ?? ? ?? ?? 
???? ??? ???? ?
???? ? ?? ?? ? ? ??? ???? 
?????? ?? ?? ? ?? ? ? (? ???? ????) ??????? 
???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ( ??? ) ???
?? 
?? ?? ?? ???? ?? ??
???? ?? ?? ? 
?? ? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ? ?? ? ??
?? ? ??? ?? ???? 
???? ?? ?? ?? ???? ???? ?? ?? ? ???? ??? 
??? ???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ?
??? ???? , 
??? ???? ???? ?? ??? ? ?? ? ? ??? ???? ? ? ?? ?? ? ????
—???? ?? ?
?
????? ?? ??? ? ?? ????? ?? ???? ??
???? ?? ??? ?? 
?? ???? ??? ?? ?? ?? ? ? ???, ???? ?? ?? ?? ? ??? ?? 
?
? ? ??? ? ??? ???? 
7.1 ??? ?? ?
????
?? ? ? ?? ??
??? ?? ????? ??? ?? ?
? ? ????
??? ?
? ??? ????
??
? ?? ? ? ??? ? ??? ? ?? ? 
???? ???, ? ? ???????? — ??????? ??? ? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??? ??, ?? ?? ??? ? ?? ?? 
?? ?? ??? ???? ??? (? ??????? ??) ?? ??? ?? ?? ?? ? ? ??? ? ??? ? ?? ? ?? ???? ??? ?? 
?? ? ? ?? ?? ? ? ? ???? ??
???? ? ? ???? ?? ????? ?? ?? ??
??? ?? ???? ??? ? ?
??
? ??? ?? 
?? ?? ?? ?? ???? ??-?
????? ? ? ?????? ?? ??? ? ???? ??? ?? ??? ?? ? ?? ????? ? 
??? ? ? ?? ? ?? ?? ?? 
? ? ?? ????? ??? ? ?? 
???? ??? ???? ?? 
???? ?? ? ? ??? ?? ? ???
?
?????
7
7_Sci_6_Chapter 7.indd   119 8/8/2024   3:35:45 PM
Reprint 2025-26
Page 2


??? ??
? ???? ????
??
???? ?? ???? ??? ??? ????? 
????
?? ? ?? ???? ???? ?? ??? ? ???? ???-? ?? 
???? ??? ?? ?? ??? ??? ????? ? ??? ?? ???? 
????- ???? ??? ? ? ?? ??? ??? ??
???? ?? 
?? ?? ? ?? ?? ??? ?? ??? ??? ?? ???? 
?? ??? ??? ????? ?? ???? ???? ?? ?? ?? 
?? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ??? ?? ? ?? ?? 
???? ??? ???? ?
???? ? ?? ?? ? ? ??? ???? 
?????? ?? ?? ? ?? ? ? (? ???? ????) ??????? 
???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ( ??? ) ???
?? 
?? ?? ?? ???? ?? ??
???? ?? ?? ? 
?? ? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ? ?? ? ??
?? ? ??? ?? ???? 
???? ?? ?? ?? ???? ???? ?? ?? ? ???? ??? 
??? ???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ?
??? ???? , 
??? ???? ???? ?? ??? ? ?? ? ? ??? ???? ? ? ?? ?? ? ????
—???? ?? ?
?
????? ?? ??? ? ?? ????? ?? ???? ??
???? ?? ??? ?? 
?? ???? ??? ?? ?? ?? ? ? ???, ???? ?? ?? ?? ? ??? ?? 
?
? ? ??? ? ??? ???? 
7.1 ??? ?? ?
????
?? ? ? ?? ??
??? ?? ????? ??? ?? ?
? ? ????
??? ?
? ??? ????
??
? ?? ? ? ??? ? ??? ? ?? ? 
???? ???, ? ? ???????? — ??????? ??? ? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??? ??, ?? ?? ??? ? ?? ?? 
?? ?? ??? ???? ??? (? ??????? ??) ?? ??? ?? ?? ?? ? ? ??? ? ??? ? ?? ? ?? ???? ??? ?? 
?? ? ? ?? ?? ? ? ? ???? ??
???? ? ? ???? ?? ????? ?? ?? ??
??? ?? ???? ??? ? ?
??
? ??? ?? 
?? ?? ?? ?? ???? ??-?
????? ? ? ?????? ?? ??? ? ???? ??? ?? ??? ?? ? ?? ????? ? 
??? ? ? ?? ? ?? ?? ?? 
? ? ?? ????? ??? ? ?? 
???? ??? ???? ?? 
???? ?? ? ? ??? ?? ? ???
?
?????
7
7_Sci_6_Chapter 7.indd   119 8/8/2024   3:35:45 PM
Reprint 2025-26
120
??????? ?? | ??????? ?? ? ?? ? ? ??????? | ??? ?? 6
? ???????? 7.1— ???, ???? ???? ? ??? ??? 7.1 ??? ????? ? ??
???? ??? ??? ? ???? ?? ?? ?? ???? ‘?’, ‘?’ ?? ‘?’ ??? 
? ??? ??
 ? ? ???? ‘?’ ??? ??? ??, ? ???? ‘?’ ??? ?? ?? ?? ?? ? ???? ‘?’ ??? ? ? ?? ????? 
?
??? ?? ?? ??? ?? ?? ?? ??
 ? ?? ?? ???????? ? ? ? ????? ??? ?
??? ???? ???? ??— ?
??????
???? ? ?
? ???? ?? ??
 ? ? ???, ?
????? ?
???? ?? ??? ?? ?? ??? ??
??? ???? ?? ??? —
 — ?? ?? ?? ? ????? ??? ? ???? ‘?’ ??? ? ?
? ???? ? ??? ? ???? ‘?’ ??? ?
?????? ?? 
1–2 ?? ?? ?? ? ???? ??? ? ?????? ??? ?
??? ???? ? ?? ?? ???—
 — ? ???? ‘?’ ? ?
? ‘?’ ??? ?? ? ? ?? ??? ???? ??????? ? ???? ??? ?? ??? ? ???? 
‘?’ ? ?? ?
??????? 
 ? ?? ?? ?
??????
???? ???? ??
 — ? ???? ‘?’ ??? ?
????? ? ? ? ??? ? ???? ??? ? ?? ??
??? ??? ???
       
 — ? ???? ‘?’ ??? ?
????? ? ? ? ??? ????? ??? ? ?? ??
??? ??? ???
	   	
 ? ??, ???????? ? ?
??? ???? ?? ?? ? ?? ?? ?? ?????? ??? ?? ???? ??
      
????? 7.1— ?? ??? ??? ? ????? ?? ? ? ??? ?? ?
??? ???? ?? ?? ?????
? ? ? ? ? ?
7_Sci_6_Chapter 7.indd   120 8/8/2024   3:35:46 PM
Reprint 2025-26
Page 3


??? ??
? ???? ????
??
???? ?? ???? ??? ??? ????? 
????
?? ? ?? ???? ???? ?? ??? ? ???? ???-? ?? 
???? ??? ?? ?? ??? ??? ????? ? ??? ?? ???? 
????- ???? ??? ? ? ?? ??? ??? ??
???? ?? 
?? ?? ? ?? ?? ??? ?? ??? ??? ?? ???? 
?? ??? ??? ????? ?? ???? ???? ?? ?? ?? 
?? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ??? ?? ? ?? ?? 
???? ??? ???? ?
???? ? ?? ?? ? ? ??? ???? 
?????? ?? ?? ? ?? ? ? (? ???? ????) ??????? 
???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ( ??? ) ???
?? 
?? ?? ?? ???? ?? ??
???? ?? ?? ? 
?? ? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ? ?? ? ??
?? ? ??? ?? ???? 
???? ?? ?? ?? ???? ???? ?? ?? ? ???? ??? 
??? ???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ?
??? ???? , 
??? ???? ???? ?? ??? ? ?? ? ? ??? ???? ? ? ?? ?? ? ????
—???? ?? ?
?
????? ?? ??? ? ?? ????? ?? ???? ??
???? ?? ??? ?? 
?? ???? ??? ?? ?? ?? ? ? ???, ???? ?? ?? ?? ? ??? ?? 
?
? ? ??? ? ??? ???? 
7.1 ??? ?? ?
????
?? ? ? ?? ??
??? ?? ????? ??? ?? ?
? ? ????
??? ?
? ??? ????
??
? ?? ? ? ??? ? ??? ? ?? ? 
???? ???, ? ? ???????? — ??????? ??? ? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??? ??, ?? ?? ??? ? ?? ?? 
?? ?? ??? ???? ??? (? ??????? ??) ?? ??? ?? ?? ?? ? ? ??? ? ??? ? ?? ? ?? ???? ??? ?? 
?? ? ? ?? ?? ? ? ? ???? ??
???? ? ? ???? ?? ????? ?? ?? ??
??? ?? ???? ??? ? ?
??
? ??? ?? 
?? ?? ?? ?? ???? ??-?
????? ? ? ?????? ?? ??? ? ???? ??? ?? ??? ?? ? ?? ????? ? 
??? ? ? ?? ? ?? ?? ?? 
? ? ?? ????? ??? ? ?? 
???? ??? ???? ?? 
???? ?? ? ? ??? ?? ? ???
?
?????
7
7_Sci_6_Chapter 7.indd   119 8/8/2024   3:35:45 PM
Reprint 2025-26
120
??????? ?? | ??????? ?? ? ?? ? ? ??????? | ??? ?? 6
? ???????? 7.1— ???, ???? ???? ? ??? ??? 7.1 ??? ????? ? ??
???? ??? ??? ? ???? ?? ?? ?? ???? ‘?’, ‘?’ ?? ‘?’ ??? 
? ??? ??
 ? ? ???? ‘?’ ??? ??? ??, ? ???? ‘?’ ??? ?? ?? ?? ?? ? ???? ‘?’ ??? ? ? ?? ????? 
?
??? ?? ?? ??? ?? ?? ?? ??
 ? ?? ?? ???????? ? ? ? ????? ??? ?
??? ???? ???? ??— ?
??????
???? ? ?
? ???? ?? ??
 ? ? ???, ?
????? ?
???? ?? ??? ?? ?? ??? ??
??? ???? ?? ??? —
 — ?? ?? ?? ? ????? ??? ? ???? ‘?’ ??? ? ?
? ???? ? ??? ? ???? ‘?’ ??? ?
?????? ?? 
1–2 ?? ?? ?? ? ???? ??? ? ?????? ??? ?
??? ???? ? ?? ?? ???—
 — ? ???? ‘?’ ? ?
? ‘?’ ??? ?? ? ? ?? ??? ???? ??????? ? ???? ??? ?? ??? ? ???? 
‘?’ ? ?? ?
??????? 
 ? ?? ?? ?
??????
???? ???? ??
 — ? ???? ‘?’ ??? ?
????? ? ? ? ??? ? ???? ??? ? ?? ??
??? ??? ???
       
 — ? ???? ‘?’ ??? ?
????? ? ? ? ??? ????? ??? ? ?? ??
??? ??? ???
	   	
 ? ??, ???????? ? ?
??? ???? ?? ?? ? ?? ?? ?? ?????? ??? ?? ???? ??
      
????? 7.1— ?? ??? ??? ? ????? ?? ? ? ??? ?? ?
??? ???? ?? ?? ?????
? ? ? ? ? ?
7_Sci_6_Chapter 7.indd   120 8/8/2024   3:35:46 PM
Reprint 2025-26
??? ??
? ???? ????
121
?
???? ?? ??? ?? ??? ?? ? ? ?????? ? ?? ? ? ?
??????
???? ?? 
??? ???? ??? ?? ????? ? ?? ?? ? ? ? ????? ??? ?? ?? ??
??? 
?? ?? ?? ? ???? ‘?’ ?? ?? ?
? ?? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ? ??? 
??
??? ?? ?? ?? ?? ??? ?? ??? ??? ?? ?????? ??? ? ? ?? ??? 
???? ? ?? ?????? ? ???? 
??? ????
? ??? ?? ?? ?
???, ?? ????? ? ?? ?? ? ? ??? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??–?
????? ? ? 
????? ???? ?? ???? ???? 
7.2 ???
?? ?? ??
?? ?? ?????? (?? ?? ?
???) ?? ???????? ?? ? ?? ??
?? ?? ??? ??? 
?? ?? ??? ??
?? ?? ?? ? ?
??? ??
?? ?? ? ? ??? ? ??? ? ???? ??? ? ? ??
???? ? ? ?? ? ?? ? ?
??? 
?? ?? ????? ?? ?? ?? ??
?? ?
? ??? ??
?? ?? ?
???? ??? ?? ??? ?? ? ??? ?? ?? ??? ?? ?? ? 
?? ? ?? ?? , ??????? (? ???? ????) ?????? ?? ?
?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ?? ?? ?
????: ? ? ?????? ? ? ?? ? ?? ????? ?? ?????? ?? ?? 
????—????? ? ? (?????? ? ???? ????) ??? ?????? ???? ?? ? ?? ? ?? ?????? ? ???? ???? 
??? ? ???? ?? ?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ????
??? ???? ?? ?? ?? ?????? ???? ?? ? ?? ? ? 
?? ???? ??? ????? ? ? ??? ????
??? ???? ??? ???, ?? ?? ?? ? ?? ????? ?? ???? 
??? ?? ? ?? ? ???? ? ??? ?? ????? ?? ?? ???? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ??? ?? ?? ?? ???  
? ?? ???? ????
7.3 ??? ????
7.3.1 ??????? ? ???????? ?
?
????: ? ? ??? ??? 7.2 ??? ????? ? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ? ????? ? ???? ? ?? ?? ????? ???? ?? 
?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ?? ??? ? ?? ???? ???? ??? ??? ? ???? ? ? ?? ?????? ? ???? ???? 
???? ???? ??? ? ???? ???? ?? ? ?? ?
???? ?? ? ? ?? ????? ?? ???? ?? ?? ? ?? ? ? ?
???? ?????? 
? ???? ???? ?? ???? ?? ?????? ? ???? ???? ?? ?????? ???? ?? ????? ?? ???? ??? ? ???? ?? ?? 
????? ? ? ???? ? ? ?
??? ?? ??? ??? ? ? ? ?? ?? ? ?? ? ? ???? ?? ?? ? ?? ? ?? ????  
??? ???? ? ?? ??? ?? ? 
?? ?? ?
??? ?? ?? ?? ? ? ?? 
?? ?? ??? ? ????
????? 7.2— ?
???? ??????? ? ???????? ?
???????
7_Sci_6_Chapter 7.indd   121 8/8/2024   3:35:47 PM
Reprint 2025-26
Page 4


??? ??
? ???? ????
??
???? ?? ???? ??? ??? ????? 
????
?? ? ?? ???? ???? ?? ??? ? ???? ???-? ?? 
???? ??? ?? ?? ??? ??? ????? ? ??? ?? ???? 
????- ???? ??? ? ? ?? ??? ??? ??
???? ?? 
?? ?? ? ?? ?? ??? ?? ??? ??? ?? ???? 
?? ??? ??? ????? ?? ???? ???? ?? ?? ?? 
?? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ??? ?? ? ?? ?? 
???? ??? ???? ?
???? ? ?? ?? ? ? ??? ???? 
?????? ?? ?? ? ?? ? ? (? ???? ????) ??????? 
???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ( ??? ) ???
?? 
?? ?? ?? ???? ?? ??
???? ?? ?? ? 
?? ? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ? ?? ? ??
?? ? ??? ?? ???? 
???? ?? ?? ?? ???? ???? ?? ?? ? ???? ??? 
??? ???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ?
??? ???? , 
??? ???? ???? ?? ??? ? ?? ? ? ??? ???? ? ? ?? ?? ? ????
—???? ?? ?
?
????? ?? ??? ? ?? ????? ?? ???? ??
???? ?? ??? ?? 
?? ???? ??? ?? ?? ?? ? ? ???, ???? ?? ?? ?? ? ??? ?? 
?
? ? ??? ? ??? ???? 
7.1 ??? ?? ?
????
?? ? ? ?? ??
??? ?? ????? ??? ?? ?
? ? ????
??? ?
? ??? ????
??
? ?? ? ? ??? ? ??? ? ?? ? 
???? ???, ? ? ???????? — ??????? ??? ? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??? ??, ?? ?? ??? ? ?? ?? 
?? ?? ??? ???? ??? (? ??????? ??) ?? ??? ?? ?? ?? ? ? ??? ? ??? ? ?? ? ?? ???? ??? ?? 
?? ? ? ?? ?? ? ? ? ???? ??
???? ? ? ???? ?? ????? ?? ?? ??
??? ?? ???? ??? ? ?
??
? ??? ?? 
?? ?? ?? ?? ???? ??-?
????? ? ? ?????? ?? ??? ? ???? ??? ?? ??? ?? ? ?? ????? ? 
??? ? ? ?? ? ?? ?? ?? 
? ? ?? ????? ??? ? ?? 
???? ??? ???? ?? 
???? ?? ? ? ??? ?? ? ???
?
?????
7
7_Sci_6_Chapter 7.indd   119 8/8/2024   3:35:45 PM
Reprint 2025-26
120
??????? ?? | ??????? ?? ? ?? ? ? ??????? | ??? ?? 6
? ???????? 7.1— ???, ???? ???? ? ??? ??? 7.1 ??? ????? ? ??
???? ??? ??? ? ???? ?? ?? ?? ???? ‘?’, ‘?’ ?? ‘?’ ??? 
? ??? ??
 ? ? ???? ‘?’ ??? ??? ??, ? ???? ‘?’ ??? ?? ?? ?? ?? ? ???? ‘?’ ??? ? ? ?? ????? 
?
??? ?? ?? ??? ?? ?? ?? ??
 ? ?? ?? ???????? ? ? ? ????? ??? ?
??? ???? ???? ??— ?
??????
???? ? ?
? ???? ?? ??
 ? ? ???, ?
????? ?
???? ?? ??? ?? ?? ??? ??
??? ???? ?? ??? —
 — ?? ?? ?? ? ????? ??? ? ???? ‘?’ ??? ? ?
? ???? ? ??? ? ???? ‘?’ ??? ?
?????? ?? 
1–2 ?? ?? ?? ? ???? ??? ? ?????? ??? ?
??? ???? ? ?? ?? ???—
 — ? ???? ‘?’ ? ?
? ‘?’ ??? ?? ? ? ?? ??? ???? ??????? ? ???? ??? ?? ??? ? ???? 
‘?’ ? ?? ?
??????? 
 ? ?? ?? ?
??????
???? ???? ??
 — ? ???? ‘?’ ??? ?
????? ? ? ? ??? ? ???? ??? ? ?? ??
??? ??? ???
       
 — ? ???? ‘?’ ??? ?
????? ? ? ? ??? ????? ??? ? ?? ??
??? ??? ???
	   	
 ? ??, ???????? ? ?
??? ???? ?? ?? ? ?? ?? ?? ?????? ??? ?? ???? ??
      
????? 7.1— ?? ??? ??? ? ????? ?? ? ? ??? ?? ?
??? ???? ?? ?? ?????
? ? ? ? ? ?
7_Sci_6_Chapter 7.indd   120 8/8/2024   3:35:46 PM
Reprint 2025-26
??? ??
? ???? ????
121
?
???? ?? ??? ?? ??? ?? ? ? ?????? ? ?? ? ? ?
??????
???? ?? 
??? ???? ??? ?? ????? ? ?? ?? ? ? ? ????? ??? ?? ?? ??
??? 
?? ?? ?? ? ???? ‘?’ ?? ?? ?
? ?? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ? ??? 
??
??? ?? ?? ?? ?? ??? ?? ??? ??? ?? ?????? ??? ? ? ?? ??? 
???? ? ?? ?????? ? ???? 
??? ????
? ??? ?? ?? ?
???, ?? ????? ? ?? ?? ? ? ??? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??–?
????? ? ? 
????? ???? ?? ???? ???? 
7.2 ???
?? ?? ??
?? ?? ?????? (?? ?? ?
???) ?? ???????? ?? ? ?? ??
?? ?? ??? ??? 
?? ?? ??? ??
?? ?? ?? ? ?
??? ??
?? ?? ? ? ??? ? ??? ? ???? ??? ? ? ??
???? ? ? ?? ? ?? ? ?
??? 
?? ?? ????? ?? ?? ?? ??
?? ?
? ??? ??
?? ?? ?
???? ??? ?? ??? ?? ? ??? ?? ?? ??? ?? ?? ? 
?? ? ?? ?? , ??????? (? ???? ????) ?????? ?? ?
?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ?? ?? ?
????: ? ? ?????? ? ? ?? ? ?? ????? ?? ?????? ?? ?? 
????—????? ? ? (?????? ? ???? ????) ??? ?????? ???? ?? ? ?? ? ?? ?????? ? ???? ???? 
??? ? ???? ?? ?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ????
??? ???? ?? ?? ?? ?????? ???? ?? ? ?? ? ? 
?? ???? ??? ????? ? ? ??? ????
??? ???? ??? ???, ?? ?? ?? ? ?? ????? ?? ???? 
??? ?? ? ?? ? ???? ? ??? ?? ????? ?? ?? ???? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ??? ?? ?? ?? ???  
? ?? ???? ????
7.3 ??? ????
7.3.1 ??????? ? ???????? ?
?
????: ? ? ??? ??? 7.2 ??? ????? ? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ? ????? ? ???? ? ?? ?? ????? ???? ?? 
?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ?? ??? ? ?? ???? ???? ??? ??? ? ???? ? ? ?? ?????? ? ???? ???? 
???? ???? ??? ? ???? ???? ?? ? ?? ?
???? ?? ? ? ?? ????? ?? ???? ?? ?? ? ?? ? ? ?
???? ?????? 
? ???? ???? ?? ???? ?? ?????? ? ???? ???? ?? ?????? ???? ?? ????? ?? ???? ??? ? ???? ?? ?? 
????? ? ? ???? ? ? ?
??? ?? ??? ??? ? ? ? ?? ?? ? ?? ? ? ???? ?? ?? ? ?? ? ?? ????  
??? ???? ? ?? ??? ?? ? 
?? ?? ?
??? ?? ?? ?? ? ? ?? 
?? ?? ??? ? ????
????? 7.2— ?
???? ??????? ? ???????? ?
???????
7_Sci_6_Chapter 7.indd   121 8/8/2024   3:35:47 PM
Reprint 2025-26
122
??????? ?? | ??????? ?? ? ?? ? ? ??????? | ??? ?? 6
???? ?
?? ??? ???? ?? ?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ? ??? ? ? ?? ? ?? ? ? (? ? ?? ?? ? ???? ????) ?? ?????? ?? ?? 
???? ?? ?? ?? ? ? ??? (? ? ?? ??) ?? ????? ? ?????? ?? ???? ?? ?? ?
? ???????? ??? 
?? ? ?? ? ? ??? ???? ?? ?? ? ??? ?? ? ?????? ? ?? ? ?? ??? ??? ? ??? ???? ?? ?
?
???? ?? ? ?? ? ? ? ?? ?? ?????? ?? ??? ?? ?? ? ???? ???? ?? ?? ??? ? 
??? ?? ?? ? ?? ?
???? ? ??? ?? ??? ???? ??? ?? ??? ? ??? ???? ? ???? ???? ???? ?? 
? ???? ???? ?? ??? ??? ??????? ?? ?? ?? ?? ??? ???? ???? ?? ? ???? ???? ? ?? ?? ? ?? 
?????? ?? ????? -?
???? ??? ?? ??? ?? ?? ???? ?? ? 
??? ?? 
????? ????
?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ?????? ? ???? ???? ??? ???? ??? ?: ? ? ??? ?? ?? ??? ? ???? 
?? ??? ? ?? ? ?? ?? ?? ? ? ??? ?? ?? ??? ? ? ? ?? ? ?? ?????? ?? ?? ? ? ?? ?? ?? ??, 
?? ?? °C ?? ??? ????? ?? ? ??? 
? ???????? 7.2— ???, ??? ???? 
???, ?? ???? ?? ?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ???? ?? ?????? ? ???? ???? ?? ?????? ????? 
?? ?? ?? ??? ?
? ?? ?? ? ?? ?? ?? ?
? ? ??????? ?? ?? ? ?? ?? ? ??? ? ???? ?? ?? ?? 
??????? ?? ??? ?? ?? ? ?? ??? ?? ?? ???-??? ?? ?? ??? ? ? ? ? ?? ??? ?? ?? ???? ? ? ?? ? 
?? ?? ? ?? ???? ? ? ?? ?
? ? ???? 
?? ?
??? ?? ???? ?? ? ?? ? ? ??? ????? ?? 
????? ?? ? ?? ? ? ?? ??? ???? ??? 
?? ?????? ? ? ?? ? ?? ? ? ?? ?? ????? 
? ? ???? ?? ???? ?? ?? ? ?? ?? ??? ? 
???? ?? ?? ? ?? ? ??? ? ??? ?? 
?
??? ?? ?? ???? ?? ?? ?? ???? 
?? ???-19 ??????? ? ? ??? ??? 
?? ? ????? ?? ? ?? ? ? ?? ??? ??? 
??? ?? ?? ?? ?? ????? ? ? ???? 
?? ?? ? ?
? ? ?? ?? ?? ? ???? ??? ?? 
??? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ?
7_Sci_6_Chapter 7.indd   122 8/8/2024   3:35:55 PM
Reprint 2025-26
Page 5


??? ??
? ???? ????
??
???? ?? ???? ??? ??? ????? 
????
?? ? ?? ???? ???? ?? ??? ? ???? ???-? ?? 
???? ??? ?? ?? ??? ??? ????? ? ??? ?? ???? 
????- ???? ??? ? ? ?? ??? ??? ??
???? ?? 
?? ?? ? ?? ?? ??? ?? ??? ??? ?? ???? 
?? ??? ??? ????? ?? ???? ???? ?? ?? ?? 
?? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ??? ?? ? ?? ?? 
???? ??? ???? ?
???? ? ?? ?? ? ? ??? ???? 
?????? ?? ?? ? ?? ? ? (? ???? ????) ??????? 
???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ( ??? ) ???
?? 
?? ?? ?? ???? ?? ??
???? ?? ?? ? 
?? ? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ? ?? ? ??
?? ? ??? ?? ???? 
???? ?? ?? ?? ???? ???? ?? ?? ? ???? ??? 
??? ???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ?
??? ???? , 
??? ???? ???? ?? ??? ? ?? ? ? ??? ???? ? ? ?? ?? ? ????
—???? ?? ?
?
????? ?? ??? ? ?? ????? ?? ???? ??
???? ?? ??? ?? 
?? ???? ??? ?? ?? ?? ? ? ???, ???? ?? ?? ?? ? ??? ?? 
?
? ? ??? ? ??? ???? 
7.1 ??? ?? ?
????
?? ? ? ?? ??
??? ?? ????? ??? ?? ?
? ? ????
??? ?
? ??? ????
??
? ?? ? ? ??? ? ??? ? ?? ? 
???? ???, ? ? ???????? — ??????? ??? ? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??? ??, ?? ?? ??? ? ?? ?? 
?? ?? ??? ???? ??? (? ??????? ??) ?? ??? ?? ?? ?? ? ? ??? ? ??? ? ?? ? ?? ???? ??? ?? 
?? ? ? ?? ?? ? ? ? ???? ??
???? ? ? ???? ?? ????? ?? ?? ??
??? ?? ???? ??? ? ?
??
? ??? ?? 
?? ?? ?? ?? ???? ??-?
????? ? ? ?????? ?? ??? ? ???? ??? ?? ??? ?? ? ?? ????? ? 
??? ? ? ?? ? ?? ?? ?? 
? ? ?? ????? ??? ? ?? 
???? ??? ???? ?? 
???? ?? ? ? ??? ?? ? ???
?
?????
7
7_Sci_6_Chapter 7.indd   119 8/8/2024   3:35:45 PM
Reprint 2025-26
120
??????? ?? | ??????? ?? ? ?? ? ? ??????? | ??? ?? 6
? ???????? 7.1— ???, ???? ???? ? ??? ??? 7.1 ??? ????? ? ??
???? ??? ??? ? ???? ?? ?? ?? ???? ‘?’, ‘?’ ?? ‘?’ ??? 
? ??? ??
 ? ? ???? ‘?’ ??? ??? ??, ? ???? ‘?’ ??? ?? ?? ?? ?? ? ???? ‘?’ ??? ? ? ?? ????? 
?
??? ?? ?? ??? ?? ?? ?? ??
 ? ?? ?? ???????? ? ? ? ????? ??? ?
??? ???? ???? ??— ?
??????
???? ? ?
? ???? ?? ??
 ? ? ???, ?
????? ?
???? ?? ??? ?? ?? ??? ??
??? ???? ?? ??? —
 — ?? ?? ?? ? ????? ??? ? ???? ‘?’ ??? ? ?
? ???? ? ??? ? ???? ‘?’ ??? ?
?????? ?? 
1–2 ?? ?? ?? ? ???? ??? ? ?????? ??? ?
??? ???? ? ?? ?? ???—
 — ? ???? ‘?’ ? ?
? ‘?’ ??? ?? ? ? ?? ??? ???? ??????? ? ???? ??? ?? ??? ? ???? 
‘?’ ? ?? ?
??????? 
 ? ?? ?? ?
??????
???? ???? ??
 — ? ???? ‘?’ ??? ?
????? ? ? ? ??? ? ???? ??? ? ?? ??
??? ??? ???
       
 — ? ???? ‘?’ ??? ?
????? ? ? ? ??? ????? ??? ? ?? ??
??? ??? ???
	   	
 ? ??, ???????? ? ?
??? ???? ?? ?? ? ?? ?? ?? ?????? ??? ?? ???? ??
      
????? 7.1— ?? ??? ??? ? ????? ?? ? ? ??? ?? ?
??? ???? ?? ?? ?????
? ? ? ? ? ?
7_Sci_6_Chapter 7.indd   120 8/8/2024   3:35:46 PM
Reprint 2025-26
??? ??
? ???? ????
121
?
???? ?? ??? ?? ??? ?? ? ? ?????? ? ?? ? ? ?
??????
???? ?? 
??? ???? ??? ?? ????? ? ?? ?? ? ? ? ????? ??? ?? ?? ??
??? 
?? ?? ?? ? ???? ‘?’ ?? ?? ?
? ?? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ? ??? 
??
??? ?? ?? ?? ?? ??? ?? ??? ??? ?? ?????? ??? ? ? ?? ??? 
???? ? ?? ?????? ? ???? 
??? ????
? ??? ?? ?? ?
???, ?? ????? ? ?? ?? ? ? ??? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??–?
????? ? ? 
????? ???? ?? ???? ???? 
7.2 ???
?? ?? ??
?? ?? ?????? (?? ?? ?
???) ?? ???????? ?? ? ?? ??
?? ?? ??? ??? 
?? ?? ??? ??
?? ?? ?? ? ?
??? ??
?? ?? ? ? ??? ? ??? ? ???? ??? ? ? ??
???? ? ? ?? ? ?? ? ?
??? 
?? ?? ????? ?? ?? ?? ??
?? ?
? ??? ??
?? ?? ?
???? ??? ?? ??? ?? ? ??? ?? ?? ??? ?? ?? ? 
?? ? ?? ?? , ??????? (? ???? ????) ?????? ?? ?
?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ?? ?? ?
????: ? ? ?????? ? ? ?? ? ?? ????? ?? ?????? ?? ?? 
????—????? ? ? (?????? ? ???? ????) ??? ?????? ???? ?? ? ?? ? ?? ?????? ? ???? ???? 
??? ? ???? ?? ?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ????
??? ???? ?? ?? ?? ?????? ???? ?? ? ?? ? ? 
?? ???? ??? ????? ? ? ??? ????
??? ???? ??? ???, ?? ?? ?? ? ?? ????? ?? ???? 
??? ?? ? ?? ? ???? ? ??? ?? ????? ?? ?? ???? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ??? ?? ?? ?? ???  
? ?? ???? ????
7.3 ??? ????
7.3.1 ??????? ? ???????? ?
?
????: ? ? ??? ??? 7.2 ??? ????? ? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ? ????? ? ???? ? ?? ?? ????? ???? ?? 
?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ?? ??? ? ?? ???? ???? ??? ??? ? ???? ? ? ?? ?????? ? ???? ???? 
???? ???? ??? ? ???? ???? ?? ? ?? ?
???? ?? ? ? ?? ????? ?? ???? ?? ?? ? ?? ? ? ?
???? ?????? 
? ???? ???? ?? ???? ?? ?????? ? ???? ???? ?? ?????? ???? ?? ????? ?? ???? ??? ? ???? ?? ?? 
????? ? ? ???? ? ? ?
??? ?? ??? ??? ? ? ? ?? ?? ? ?? ? ? ???? ?? ?? ? ?? ? ?? ????  
??? ???? ? ?? ??? ?? ? 
?? ?? ?
??? ?? ?? ?? ? ? ?? 
?? ?? ??? ? ????
????? 7.2— ?
???? ??????? ? ???????? ?
???????
7_Sci_6_Chapter 7.indd   121 8/8/2024   3:35:47 PM
Reprint 2025-26
122
??????? ?? | ??????? ?? ? ?? ? ? ??????? | ??? ?? 6
???? ?
?? ??? ???? ?? ?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ? ??? ? ? ?? ? ?? ? ? (? ? ?? ?? ? ???? ????) ?? ?????? ?? ?? 
???? ?? ?? ?? ? ? ??? (? ? ?? ??) ?? ????? ? ?????? ?? ???? ?? ?? ?
? ???????? ??? 
?? ? ?? ? ? ??? ???? ?? ?? ? ??? ?? ? ?????? ? ?? ? ?? ??? ??? ? ??? ???? ?? ?
?
???? ?? ? ?? ? ? ? ?? ?? ?????? ?? ??? ?? ?? ? ???? ???? ?? ?? ??? ? 
??? ?? ?? ? ?? ?
???? ? ??? ?? ??? ???? ??? ?? ??? ? ??? ???? ? ???? ???? ???? ?? 
? ???? ???? ?? ??? ??? ??????? ?? ?? ?? ?? ??? ???? ???? ?? ? ???? ???? ? ?? ?? ? ?? 
?????? ?? ????? -?
???? ??? ?? ??? ?? ?? ???? ?? ? 
??? ?? 
????? ????
?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ?????? ? ???? ???? ??? ???? ??? ?: ? ? ??? ?? ?? ??? ? ???? 
?? ??? ? ?? ? ?? ?? ?? ? ? ??? ?? ?? ??? ? ? ? ?? ? ?? ?????? ?? ?? ? ? ?? ?? ?? ??, 
?? ?? °C ?? ??? ????? ?? ? ??? 
? ???????? 7.2— ???, ??? ???? 
???, ?? ???? ?? ?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ???? ?? ?????? ? ???? ???? ?? ?????? ????? 
?? ?? ?? ??? ?
? ?? ?? ? ?? ?? ?? ?
? ? ??????? ?? ?? ? ?? ?? ? ??? ? ???? ?? ?? ?? 
??????? ?? ??? ?? ?? ? ?? ??? ?? ?? ???-??? ?? ?? ??? ? ? ? ? ?? ??? ?? ?? ???? ? ? ?? ? 
?? ?? ? ?? ???? ? ? ?? ?
? ? ???? 
?? ?
??? ?? ???? ?? ? ?? ? ? ??? ????? ?? 
????? ?? ? ?? ? ? ?? ??? ???? ??? 
?? ?????? ? ? ?? ? ?? ? ? ?? ?? ????? 
? ? ???? ?? ???? ?? ?? ? ?? ?? ??? ? 
???? ?? ?? ? ?? ? ??? ? ??? ?? 
?
??? ?? ?? ???? ?? ?? ?? ???? 
?? ???-19 ??????? ? ? ??? ??? 
?? ? ????? ?? ? ?? ? ? ?? ??? ??? 
??? ?? ?? ?? ?? ????? ? ? ???? 
?? ?? ? ?
? ? ?? ?? ?? ? ???? ??? ?? 
??? ?? ?? ? ?? ? ? ?? ?
7_Sci_6_Chapter 7.indd   122 8/8/2024   3:35:55 PM
Reprint 2025-26
??? ??
? ???? ????
123
 ? ?? ?? ??? ?? ?
???? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? 
(??? ) ???
?? ?? ?? ?? ?????
 ? ?? ? ?? ? ? ?? ?
??: ?????? (??? ??) ??? 
? ???? ?? ? ?? ? ? ?? ??? ?? ?? ?? ??
 ? ?? ? ?? ? ? ??? ? ? ?? ?? ? ???? ?
??? ?
?? ?? ?? ?? 
 ? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ??? ? ? ?? ?? ? ???? ? ? 
? ??? ?? ? ?? ? ?? ???? ??? ?? ????? ? ?? 
?? ???? ?? ??????? ? ?? ?? ??
 ? ?
??? ?? ?? ? ?? ? ? ????? ?? ?? ? ?? ?
???? 
??? ?? ?? ? ? ?? ? ??? ?? 
 ? ?? ???? 7.1 ??? ?? ? ?
?? ? ? ?? ????
 ? ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ???
?? ?? ?? ?? ?? ? 
?? ?? ? ?? ?
??? ?? ?? ??
 ? ?? ?? ??????? ?? ?? ? ?? ? ?? ? ? ??? ?? ???? 
?? ???? ?? ? ??????? 
?? . ?
?. ??? ??? (°C)
1.
.
.
.
.
10.
???? ?? 7.1— 10 ?? ? ?? ? ? ? ??? ? ? ??? 
?
???? ??? ??? ?? ? ?? ? ? ?? ? ? ??? ??? ? 
??? ???????? ? ????? ????? ????? 
?? ????—
• ?? ? ?? ? ? ?? ? ? ??? ???? ?? ??-??? ??? 
? ????? ?? ? ??? ? ? ?? ? ???? ?? ?????
• ?? ? ?? ? ? ?? ??????? ? ? ??? ??? ? ?? 
? ???? ?? ? ??? ?? ? ??? ?? ?? ?? ?? 
???? ??? ?? ? ??? ?? ?????
• ?? ? ?? ? ? ???? ??? ?? ? ??? ???? 
?? ???? ?? ?
?? ????? ?? ? ??? ?????? 
????? ? ? ?
?? ??? ?? ?? ? ? ?? ? ??? ? 
• ?? ? ?? ? ? ?? ??? ? ??????? ?? ???? 
? ???? ?? ?????
?????? ??? ? ???? ?? ???? ??? ?? ? 37.0 °C 
???? ???? ?? ??
? ?
? ??? ?? ? ? ?? ??? ?? ? ?? 
???????? ? ? ?? ?? ?? ? ??? ?? ???? ??? ???? ? ? ? 
???? ?? ???? ??? ?? ? 37.0 °C ??? ?? ?? 
?
? ? ?? ?? ?? ? ? ???? ?? ?? ? ???? ??? ?? ? ?? ?
? ? 
??? ? ?? ?
? ? ?? ???
??? ? ??? ? ?? ? ?? ? ? ? ??? ?? 
??? ????? ??: ?? ?? ?? ? ? 
? ??? ?? ??? ?? ????-?? 
???? ???? ?? ? 
?
7_Sci_6_Chapter 7.indd   123 8/8/2024   3:35:56 PM
Reprint 2025-26
Read More

FAQs on NCERT Textbook: ताप एवं उसका मापन

1. ताप और उसके मापन का क्या महत्व है?
Ans. ताप और उसके मापन का महत्व विज्ञान और दैनिक जीवन में बहुत अधिक है। तापमान मापन से हम यह जान पाते हैं कि कोई वस्तु या पदार्थ कितनी गर्म या ठंडी है। यह जानकारी भौतिकी, रसायन विज्ञान, मौसम विज्ञान, चिकित्सा एवं अन्य क्षेत्रों में उपयोगी होती है। ताप मापन के माध्यम से हम विभिन्न प्रक्रियाओं को समझ सकते हैं, जैसे कि तापीय ऊर्जा का परिवर्तन और विभिन्न पदार्थों की भौतिक अवस्थाएँ।
2. ताप का मापन कैसे किया जाता है?
Ans. ताप का मापन मुख्यतः थर्मामीटर का उपयोग करके किया जाता है। थर्मामीटर कई प्रकार के होते हैं, जैसे कि पारे का थर्मामीटर, डिजिटल थर्मामीटर और इन्फ्रारेड थर्मामीटर। पारे के थर्मामीटर में पारा तापमान के बढ़ने पर अपने स्तर को बढ़ाता है, जबकि डिजिटल थर्मामीटर इलेक्ट्रॉनिक सर्किट का उपयोग करते हैं। ये सभी थर्मामीटर तापमान को सटीकता से मापने में सहायक होते हैं।
3. तापमान मापन के लिए विभिन्न स्केल कौन से हैं?
Ans. तापमान मापन के लिए मुख्यतः तीन प्रमुख स्केल होते हैं: सेल्सियस (°C), फैरेनहाइट (°F) और केल्विन (K)। सेल्सियस स्केल का उपयोग अधिकांश वैज्ञानिक कार्यों में किया जाता है, जबकि फैरेनहाइट स्केल कुछ देशों, विशेषकर अमेरिका में, सामान्यतः उपयोग होता है। केल्विन स्केल को विशेष रूप से भौतिकी और रसायन विज्ञान में उपयोग किया जाता है क्योंकि यह तापीय ऊर्जा के स्तर को दर्शाता है।
4. तापीय ऊर्जा और ताप में क्या अंतर है?
Ans. तापीय ऊर्जा और ताप में अंतर समझना महत्वपूर्ण है। तापीय ऊर्जा किसी पदार्थ के अणुओं की गतिज ऊर्जा होती है, जबकि ताप उस ऊर्जा की माप है जो किसी पदार्थ के अणुओं के औसत गतिज ऊर्जा के रूप में दर्शाई जाती है। सरल शब्दों में, ताप किसी पदार्थ की गर्मी का माप है, जबकि तापीय ऊर्जा उस गर्मी के पीछे की वास्तविक ऊर्जा है।
5. ताप परिवर्तन की प्रक्रियाएँ कौन सी हैं?
Ans. ताप परिवर्तन की मुख्य प्रक्रियाएँ हैं: तापीय संचारण, तापीय संवहन और तापीय विकिरण। तापीय संचारण वह प्रक्रिया है जिसमें गर्मी एक ठोस पदार्थ के भीतर या उसके माध्यम से यात्रा करती है। तापीय संवहन में गर्मी तरल या गैस के माध्यम से प्रवाहित होती है, जबकि तापीय विकिरण में गर्मी बिना किसी माध्यम के यात्रा करती है, जैसे कि सूर्य से पृथ्वी तक गर्मी का प्रवाह। ये प्रक्रियाएँ तापीय संतुलन और ऊर्जा के परिवर्तन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती हैं।
Explore Courses for CTET & State TET exam
Related Searches
Exam, Important questions, pdf , MCQs, Viva Questions, past year papers, Extra Questions, NCERT Textbook: ताप एवं उसका मापन, Previous Year Questions with Solutions, ppt, Semester Notes, practice quizzes, mock tests for examination, study material, Free, Sample Paper, shortcuts and tricks, NCERT Textbook: ताप एवं उसका मापन, video lectures, Summary, NCERT Textbook: ताप एवं उसका मापन, Objective type Questions;