CTET & State TET Exam  >  CTET & State TET Notes  >  NCERT Textbooks in Hindi (Class 6 to Class 12)  >  NCERT Textbook: मौसम को समझना

NCERT Textbook: मौसम को समझना

Download, print and study this document offline
Please wait while the PDF view is loading
 Page 1


27
???? ??
? ?? ?? ? : ????? ??
? ??? ? ??????
 
2 – ???? ?? ?????
???? ?? ??? ? ?? ????
???? ?? ?? ? ???????? ?? ??? ??? ???
? ??
? ?? ???? ? ?? ? ???????? ? ?? ? ?? ?? ??? ????? ??? ?? ??
    — ?? ????? ??
????? ??, ?? ?
????? ???? ??? ??? ??
1. ???? ???? ??-??? ?? ? ???? ?? ?? ? ???? ? 
??
? ????????? ???? ? ???? ?? ??? ?????? ? ?? ??
2. ??? ? ? ?????? ?, ??? ??????, ?
????? ?? ??? ?? ???? (??? ?? 
???) ??? ?? ???? ???
? ?? ? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ? ?? ? 
???? ?? ?? ? ?? ?? ???? ??? ??????? ? ???? ? ???? ?? ???? ?? ? 
??? ?????? ? ?????? ? ?? ??
?? ???? 2.1
?????? ?? 2
?? ??????
??? ?? 
 
????? ?? Chapter 2.indd   27 Chapter 2.indd   27 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
Page 2


27
???? ??
? ?? ?? ? : ????? ??
? ??? ? ??????
 
2 – ???? ?? ?????
???? ?? ??? ? ?? ????
???? ?? ?? ? ???????? ?? ??? ??? ???
? ??
? ?? ???? ? ?? ? ???????? ? ?? ? ?? ?? ??? ????? ??? ?? ??
    — ?? ????? ??
????? ??, ?? ?
????? ???? ??? ??? ??
1. ???? ???? ??-??? ?? ? ???? ?? ?? ? ???? ? 
??
? ????????? ???? ? ???? ?? ??? ?????? ? ?? ??
2. ??? ? ? ?????? ?, ??? ??????, ?
????? ?? ??? ?? ???? (??? ?? 
???) ??? ?? ???? ???
? ?? ? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ? ?? ? 
???? ?? ?? ? ?? ?? ???? ??? ??????? ? ???? ? ???? ?? ???? ?? ? 
??? ?????? ? ?????? ? ?? ??
?? ???? 2.1
?????? ?? 2
?? ??????
??? ?? 
 
????? ?? Chapter 2.indd   27 Chapter 2.indd   27 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
28
???? ?? ????? ?? ?: ???? ?? ??? ? ??? | ??? ? 7, ??? 1
?? ?? ?? ?? ?? ?? ? ?????
?? ?????? ?? ?? ?
??? ???? ?? ?? ?
?? ?? ???? ?? ???? ??? ?
?? ?? ???? ? ? ??? ?? 
???? ?????? ??? ?? ??? ?????? ? ?? ?? ??? ????? ? ?? ??? ? ???? ??, ?? ???? ?
??? 
???? ?? ????? ? ???? ?? ?? ???????? ??? ? ???? ??? ???? ???? ???? ?? ??
??? 
???? ?? ?? ?? ???? ???? ? ? ?
?? ? ?? ? ? ??
???? ??? ?????? ? ???? ???
?? ?? ?? ?? ??? ???
???? ???? ?? ????? ?? ?? ??? ?? 
???? ?? ?? ?? ?? ??
?????? ???? ???
? ?? 
?? ?? ?? ???? ??? ??
? ?
? ?? ?? ??
??? 
?? ??? ??? ??? ??? ????? ?? ??? ?? ?? ? 
?? ?????? ??? ??, ?? ?
? ? ??? ?? 
?? ???? ???? ??? ? ??? ?? ? ? ?
?????? ? 
?? ?? ???? ?? ?? ‘?? ?? ?’ ???? 
??? ???? ?? ? ? ?? ?? ??
??? ?? ?
???? 
???? ???? ???? ? ? ? ?? ?? ?? 
???? ??? ???? ? ? ?? ??? ? ? ???? ???? ???? ??? ?? ?? ???
??? (?? ???????? ??? ?) 
???? ?? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??, ??? ? ??? ?? ??? ???? ???? ????? ?? ??
? ???? ?? (???? 
????) ????? ???? ?? ?? ?? ?? ? ????? ??? ??? ??? ?? ???? ??? ?????? ?? 
???? ?
??
??? ?????? ???? ???? ??, ????? ????? ?? ? ?? ?? ??? ????? ?? ??? ??? 
?? ???
??? ???? ?? ?? ??? ?? 6 ?? 18 ???? ?? ?? ?? ??? ??? ?? ??? (???? ?
? ?? ?? ?? ? 
???
? ??? ?? ??) ?? ?? ? ??? ???? ???? ?? ?? ??? ?????
????? (???? ????) ?? ???? ?? 
(???? ??? ?? ?? ? ??? ? ??? ??) ?? ? ??? ???? ???? ??? ????? ?? ?? ? ? ???? ?? ?? ???? 
?? ?? ?? ?? ??? ??
? ?? ????? ?? ? ??? ???
???? ?? ? ??? ???? ? ? ??? ?? ???? ??? ????? ?? ???? ?? ???? ??, ???? – ???, 
?
???, ? ???, ?????? ??????? ?, ???? ?, ????? ??, ?
???? ??? ??? ???????? ? ??? ? ??????? ?? ?? ???? ? ? 
???? ?? ? ??? ?? ?? ???????? ??
? ??
??? ?? ??? ? ??? 
??? ??? ????? ?? ???? ????? ????? ???? ?? ???? ?? ? ??? ???? ? ? ??? ???-??? ??? ????? ?? ??? ?? ?? 
???? ??? ??? ?, ???? ?, ? ???? , ????, ???? ?, ?? ????? ?????? ?????????: ?
???? ??? ???? ?? 
???? ?? ??? ???? ???? ??? ???? ???
??? ??? 2.2
?? ?? ?? ?? ? 
(?? ???????)
?? ???? ??? 
(?? ?????????? ?? ?)
? ?? ????? ??? 
(????? ????????? ?? ?)
????? ??? 
(????? ???? ?)
Chapter 2.indd   28 Chapter 2.indd   28 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
Page 3


27
???? ??
? ?? ?? ? : ????? ??
? ??? ? ??????
 
2 – ???? ?? ?????
???? ?? ??? ? ?? ????
???? ?? ?? ? ???????? ?? ??? ??? ???
? ??
? ?? ???? ? ?? ? ???????? ? ?? ? ?? ?? ??? ????? ??? ?? ??
    — ?? ????? ??
????? ??, ?? ?
????? ???? ??? ??? ??
1. ???? ???? ??-??? ?? ? ???? ?? ?? ? ???? ? 
??
? ????????? ???? ? ???? ?? ??? ?????? ? ?? ??
2. ??? ? ? ?????? ?, ??? ??????, ?
????? ?? ??? ?? ???? (??? ?? 
???) ??? ?? ???? ???
? ?? ? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ? ?? ? 
???? ?? ?? ? ?? ?? ???? ??? ??????? ? ???? ? ???? ?? ???? ?? ? 
??? ?????? ? ?????? ? ?? ??
?? ???? 2.1
?????? ?? 2
?? ??????
??? ?? 
 
????? ?? Chapter 2.indd   27 Chapter 2.indd   27 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
28
???? ?? ????? ?? ?: ???? ?? ??? ? ??? | ??? ? 7, ??? 1
?? ?? ?? ?? ?? ?? ? ?????
?? ?????? ?? ?? ?
??? ???? ?? ?? ?
?? ?? ???? ?? ???? ??? ?
?? ?? ???? ? ? ??? ?? 
???? ?????? ??? ?? ??? ?????? ? ?? ?? ??? ????? ? ?? ??? ? ???? ??, ?? ???? ?
??? 
???? ?? ????? ? ???? ?? ?? ???????? ??? ? ???? ??? ???? ???? ???? ?? ??
??? 
???? ?? ?? ?? ???? ???? ? ? ?
?? ? ?? ? ? ??
???? ??? ?????? ? ???? ???
?? ?? ?? ?? ??? ???
???? ???? ?? ????? ?? ?? ??? ?? 
???? ?? ?? ?? ?? ??
?????? ???? ???
? ?? 
?? ?? ?? ???? ??? ??
? ?
? ?? ?? ??
??? 
?? ??? ??? ??? ??? ????? ?? ??? ?? ?? ? 
?? ?????? ??? ??, ?? ?
? ? ??? ?? 
?? ???? ???? ??? ? ??? ?? ? ? ?
?????? ? 
?? ?? ???? ?? ?? ‘?? ?? ?’ ???? 
??? ???? ?? ? ? ?? ?? ??
??? ?? ?
???? 
???? ???? ???? ? ? ? ?? ?? ?? 
???? ??? ???? ? ? ?? ??? ? ? ???? ???? ???? ??? ?? ?? ???
??? (?? ???????? ??? ?) 
???? ?? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??, ??? ? ??? ?? ??? ???? ???? ????? ?? ??
? ???? ?? (???? 
????) ????? ???? ?? ?? ?? ?? ? ????? ??? ??? ??? ?? ???? ??? ?????? ?? 
???? ?
??
??? ?????? ???? ???? ??, ????? ????? ?? ? ?? ?? ??? ????? ?? ??? ??? 
?? ???
??? ???? ?? ?? ??? ?? 6 ?? 18 ???? ?? ?? ?? ??? ??? ?? ??? (???? ?
? ?? ?? ?? ? 
???
? ??? ?? ??) ?? ?? ? ??? ???? ???? ?? ?? ??? ?????
????? (???? ????) ?? ???? ?? 
(???? ??? ?? ?? ? ??? ? ??? ??) ?? ? ??? ???? ???? ??? ????? ?? ?? ? ? ???? ?? ?? ???? 
?? ?? ?? ?? ??? ??
? ?? ????? ?? ? ??? ???
???? ?? ? ??? ???? ? ? ??? ?? ???? ??? ????? ?? ???? ?? ???? ??, ???? – ???, 
?
???, ? ???, ?????? ??????? ?, ???? ?, ????? ??, ?
???? ??? ??? ???????? ? ??? ? ??????? ?? ?? ???? ? ? 
???? ?? ? ??? ?? ?? ???????? ??
? ??
??? ?? ??? ? ??? 
??? ??? ????? ?? ???? ????? ????? ???? ?? ???? ?? ? ??? ???? ? ? ??? ???-??? ??? ????? ?? ??? ?? ?? 
???? ??? ??? ?, ???? ?, ? ???? , ????, ???? ?, ?? ????? ?????? ?????????: ?
???? ??? ???? ?? 
???? ?? ??? ???? ???? ??? ???? ???
??? ??? 2.2
?? ?? ?? ?? ? 
(?? ???????)
?? ???? ??? 
(?? ?????????? ?? ?)
? ?? ????? ??? 
(????? ????????? ?? ?)
????? ??? 
(????? ???? ?)
Chapter 2.indd   28 Chapter 2.indd   28 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
29
???? ??
? ?? ?? ? : ????? ??
? ??? ? ??????
 
2 – ???? ?? ?????
?? ?? ?? ?? ? ????? 
 ? ????? ??? (?????? ???) – ?? ?? ??
??? ????? ??? ???? ?? ?
??? ???
 ? ?? ?? ???? (???? ???? ????? ) – ?? ? ? ?? ??? ???, ???? – ? ???, ???, ? ?????? ????? ? ?? ? 
???, ?? ???? ?? ???? ?? ?? ????? ???
 ? ?? ??? ??? ?????? ????? (????? ??? ??? ? ???? ??? ???) – ?? ?? ? ?? ?? ???? ??? ???? ?? ???? ?? 
?? ??? ?? ??
??? ???? ???
 ? ????? (???
??) – ?? ?? ? ?? ?
???? ????? ???? ??? ?? ????? ?? ???? ???? ???
 ? ???? ???? (??
? ?? ?????) – ?? ?? ? ?? ???????? ? ???? ????? ?? ?????? ?
??? ??? ??? ??? ?? ??? ??? ????? ?? ???? ?? ?? ? ? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ???? ? ??? ?? ?? ?????? ?? ??? 
??? ? ? ?? ?? ?? ??? ?? ?? ????? ??? ?? ? ??? ? ? ?????? ???? ?? ?? ???
? ?? ?? ?? ??? ???? 
?
???? ?? ?? ??? ? ????? ?
?? ??? ? ? ?? ?? ???? ?? ? ? ?? ?????? ?? ???? ?? ?? ????? 
?
?? ??? ???????, ?? ?? ?? ? ? ??? ?? ???? ?
??? ??, ?? ? ??? ? ? ??? ???? ?
?????? 
?? ???? ??!
???? ?? ?? ???? ?? ???? ??, ? ? ?? ?? ? ? ??? ???? ?
??? ?? ??
??
??? ???? ?? 
?????? ?? ?? ???? ??, ?? ?? ?????? ?? ????? ?? ??? ??? ???? ?? ???? ? ??? 
?? ? ??? ???? ? ? ????? ??? ?? ?? ?? ???
? ???? ??? ?? ??? ????? ?? ?? ???????? ??? ?? 
?? ???? ?? ???? ??? ???? ?? ????? ?? ????? ?? ??? ?? ?? ??? ??? 
??? ??? ????? ??? ? ??
???? ???? ? ? ???? ???? ???? ? ? ?? ??? ??? ?? ???? ??? (?
?? ? ? – 
?
? ? ?
??? ???? ?? ?
? ? ????? ? ???? ???? ? ? ?? ??? ?? ?
?? ? ??????? ???? ?
? ? ?????????? 
?? ?? ???? ????? ?? ??? ?????? ??? ?? ?? ??????) 
 ? ???? ?????? ?? ?? ??
????? ?? ???? ? ?? ?? ?? ??? ??
??? ? ?????? ???? ? ?? ?? ???? 
? ? ?
???? ???? ??? ??? ???
? ??? ? ?
?? ? ?? ?? ????? ???? ??? ? ?????? ?? ?? ? ? ??? ?? 
???? ?? ??? ???? ????, ?
??? ?? ???? ??? ??? ???? ?? , ???? ???? ? ?? ? ???? ?????? ? ???? 
??? ???????? ?? , ???? ?? ?? ??? ??????? ? ??? ?? ?? ??? ?? ?? ????? ? ? ?
??
? ?
? 
?? ?
???? ?? ?
????? ???? ?????? ?? ??? ???? ? ??? ?? ? ?
???? ?? ? ? ???? ?? ?
?? ? ? 
??? ???? ?? ???? ??? ?? ? ?? ?? ???? ? ???? ? ???? ? ??? ????? ? ?? ? ??? ?? ?? ???? ? ? 
???? ???? ?? ??? ???? ?? ?
??? ??
????, ?? ????? ????
?? ? ? ???? ? ? ???, 
??
?????? ????? ?? ???? ?? ??? ? ????? ???
???? ?????
?? ?? ??? ??? 
?? ?????? ??? ?? 
???? ???? 
? ?????? ????? ?
??? ??? ????? ? 
?
???? ??? ?? ??? 
??? ? ????
???
???? ?? ? ??? 
? ? ????? ????? ? ??? 
???? ? ? ? ????-???? 
??? ?????? ??
???? ????? ??? ??? 
???? ?? 
?????? ?? ? 
??? ?????, 
???? – 
???? ? ? 
?? ??? ???
Chapter 2.indd   29 Chapter 2.indd   29 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
Page 4


27
???? ??
? ?? ?? ? : ????? ??
? ??? ? ??????
 
2 – ???? ?? ?????
???? ?? ??? ? ?? ????
???? ?? ?? ? ???????? ?? ??? ??? ???
? ??
? ?? ???? ? ?? ? ???????? ? ?? ? ?? ?? ??? ????? ??? ?? ??
    — ?? ????? ??
????? ??, ?? ?
????? ???? ??? ??? ??
1. ???? ???? ??-??? ?? ? ???? ?? ?? ? ???? ? 
??
? ????????? ???? ? ???? ?? ??? ?????? ? ?? ??
2. ??? ? ? ?????? ?, ??? ??????, ?
????? ?? ??? ?? ???? (??? ?? 
???) ??? ?? ???? ???
? ?? ? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ? ?? ? 
???? ?? ?? ? ?? ?? ???? ??? ??????? ? ???? ? ???? ?? ???? ?? ? 
??? ?????? ? ?????? ? ?? ??
?? ???? 2.1
?????? ?? 2
?? ??????
??? ?? 
 
????? ?? Chapter 2.indd   27 Chapter 2.indd   27 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
28
???? ?? ????? ?? ?: ???? ?? ??? ? ??? | ??? ? 7, ??? 1
?? ?? ?? ?? ?? ?? ? ?????
?? ?????? ?? ?? ?
??? ???? ?? ?? ?
?? ?? ???? ?? ???? ??? ?
?? ?? ???? ? ? ??? ?? 
???? ?????? ??? ?? ??? ?????? ? ?? ?? ??? ????? ? ?? ??? ? ???? ??, ?? ???? ?
??? 
???? ?? ????? ? ???? ?? ?? ???????? ??? ? ???? ??? ???? ???? ???? ?? ??
??? 
???? ?? ?? ?? ???? ???? ? ? ?
?? ? ?? ? ? ??
???? ??? ?????? ? ???? ???
?? ?? ?? ?? ??? ???
???? ???? ?? ????? ?? ?? ??? ?? 
???? ?? ?? ?? ?? ??
?????? ???? ???
? ?? 
?? ?? ?? ???? ??? ??
? ?
? ?? ?? ??
??? 
?? ??? ??? ??? ??? ????? ?? ??? ?? ?? ? 
?? ?????? ??? ??, ?? ?
? ? ??? ?? 
?? ???? ???? ??? ? ??? ?? ? ? ?
?????? ? 
?? ?? ???? ?? ?? ‘?? ?? ?’ ???? 
??? ???? ?? ? ? ?? ?? ??
??? ?? ?
???? 
???? ???? ???? ? ? ? ?? ?? ?? 
???? ??? ???? ? ? ?? ??? ? ? ???? ???? ???? ??? ?? ?? ???
??? (?? ???????? ??? ?) 
???? ?? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??, ??? ? ??? ?? ??? ???? ???? ????? ?? ??
? ???? ?? (???? 
????) ????? ???? ?? ?? ?? ?? ? ????? ??? ??? ??? ?? ???? ??? ?????? ?? 
???? ?
??
??? ?????? ???? ???? ??, ????? ????? ?? ? ?? ?? ??? ????? ?? ??? ??? 
?? ???
??? ???? ?? ?? ??? ?? 6 ?? 18 ???? ?? ?? ?? ??? ??? ?? ??? (???? ?
? ?? ?? ?? ? 
???
? ??? ?? ??) ?? ?? ? ??? ???? ???? ?? ?? ??? ?????
????? (???? ????) ?? ???? ?? 
(???? ??? ?? ?? ? ??? ? ??? ??) ?? ? ??? ???? ???? ??? ????? ?? ?? ? ? ???? ?? ?? ???? 
?? ?? ?? ?? ??? ??
? ?? ????? ?? ? ??? ???
???? ?? ? ??? ???? ? ? ??? ?? ???? ??? ????? ?? ???? ?? ???? ??, ???? – ???, 
?
???, ? ???, ?????? ??????? ?, ???? ?, ????? ??, ?
???? ??? ??? ???????? ? ??? ? ??????? ?? ?? ???? ? ? 
???? ?? ? ??? ?? ?? ???????? ??
? ??
??? ?? ??? ? ??? 
??? ??? ????? ?? ???? ????? ????? ???? ?? ???? ?? ? ??? ???? ? ? ??? ???-??? ??? ????? ?? ??? ?? ?? 
???? ??? ??? ?, ???? ?, ? ???? , ????, ???? ?, ?? ????? ?????? ?????????: ?
???? ??? ???? ?? 
???? ?? ??? ???? ???? ??? ???? ???
??? ??? 2.2
?? ?? ?? ?? ? 
(?? ???????)
?? ???? ??? 
(?? ?????????? ?? ?)
? ?? ????? ??? 
(????? ????????? ?? ?)
????? ??? 
(????? ???? ?)
Chapter 2.indd   28 Chapter 2.indd   28 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
29
???? ??
? ?? ?? ? : ????? ??
? ??? ? ??????
 
2 – ???? ?? ?????
?? ?? ?? ?? ? ????? 
 ? ????? ??? (?????? ???) – ?? ?? ??
??? ????? ??? ???? ?? ?
??? ???
 ? ?? ?? ???? (???? ???? ????? ) – ?? ? ? ?? ??? ???, ???? – ? ???, ???, ? ?????? ????? ? ?? ? 
???, ?? ???? ?? ???? ?? ?? ????? ???
 ? ?? ??? ??? ?????? ????? (????? ??? ??? ? ???? ??? ???) – ?? ?? ? ?? ?? ???? ??? ???? ?? ???? ?? 
?? ??? ?? ??
??? ???? ???
 ? ????? (???
??) – ?? ?? ? ?? ?
???? ????? ???? ??? ?? ????? ?? ???? ???? ???
 ? ???? ???? (??
? ?? ?????) – ?? ?? ? ?? ???????? ? ???? ????? ?? ?????? ?
??? ??? ??? ??? ?? ??? ??? ????? ?? ???? ?? ?? ? ? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ???? ? ??? ?? ?? ?????? ?? ??? 
??? ? ? ?? ?? ?? ??? ?? ?? ????? ??? ?? ? ??? ? ? ?????? ???? ?? ?? ???
? ?? ?? ?? ??? ???? 
?
???? ?? ?? ??? ? ????? ?
?? ??? ? ? ?? ?? ???? ?? ? ? ?? ?????? ?? ???? ?? ?? ????? 
?
?? ??? ???????, ?? ?? ?? ? ? ??? ?? ???? ?
??? ??, ?? ? ??? ? ? ??? ???? ?
?????? 
?? ???? ??!
???? ?? ?? ???? ?? ???? ??, ? ? ?? ?? ? ? ??? ???? ?
??? ?? ??
??
??? ???? ?? 
?????? ?? ?? ???? ??, ?? ?? ?????? ?? ????? ?? ??? ??? ???? ?? ???? ? ??? 
?? ? ??? ???? ? ? ????? ??? ?? ?? ?? ???
? ???? ??? ?? ??? ????? ?? ?? ???????? ??? ?? 
?? ???? ?? ???? ??? ???? ?? ????? ?? ????? ?? ??? ?? ?? ??? ??? 
??? ??? ????? ??? ? ??
???? ???? ? ? ???? ???? ???? ? ? ?? ??? ??? ?? ???? ??? (?
?? ? ? – 
?
? ? ?
??? ???? ?? ?
? ? ????? ? ???? ???? ? ? ?? ??? ?? ?
?? ? ??????? ???? ?
? ? ?????????? 
?? ?? ???? ????? ?? ??? ?????? ??? ?? ?? ??????) 
 ? ???? ?????? ?? ?? ??
????? ?? ???? ? ?? ?? ?? ??? ??
??? ? ?????? ???? ? ?? ?? ???? 
? ? ?
???? ???? ??? ??? ???
? ??? ? ?
?? ? ?? ?? ????? ???? ??? ? ?????? ?? ?? ? ? ??? ?? 
???? ?? ??? ???? ????, ?
??? ?? ???? ??? ??? ???? ?? , ???? ???? ? ?? ? ???? ?????? ? ???? 
??? ???????? ?? , ???? ?? ?? ??? ??????? ? ??? ?? ?? ??? ?? ?? ????? ? ? ?
??
? ?
? 
?? ?
???? ?? ?
????? ???? ?????? ?? ??? ???? ? ??? ?? ? ?
???? ?? ? ? ???? ?? ?
?? ? ? 
??? ???? ?? ???? ??? ?? ? ?? ?? ???? ? ???? ? ???? ? ??? ????? ? ?? ? ??? ?? ?? ???? ? ? 
???? ???? ?? ??? ???? ?? ?
??? ??
????, ?? ????? ????
?? ? ? ???? ? ? ???, 
??
?????? ????? ?? ???? ?? ??? ? ????? ???
???? ?????
?? ?? ??? ??? 
?? ?????? ??? ?? 
???? ???? 
? ?????? ????? ?
??? ??? ????? ? 
?
???? ??? ?? ??? 
??? ? ????
???
???? ?? ? ??? 
? ? ????? ????? ? ??? 
???? ? ? ? ????-???? 
??? ?????? ??
???? ????? ??? ??? 
???? ?? 
?????? ?? ? 
??? ?????, 
???? – 
???? ? ? 
?? ??? ???
Chapter 2.indd   29 Chapter 2.indd   29 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
30
???? ?? ????? ?? ?: ???? ?? ??? ? ??? | ??? ? 7, ??? 1
??? ??? ????? ???? ??-????? ? ? ? ?
??
????? ?? ??? ?? ??? ?? ???? ?
???? ?? ?? ???? ?? ?
??? ??
???? 
? ? ?? ????? ??? ?? ??? ?
?? ? ??? ?? ?????? ???? ??? ???? ?? ??????? ???? ?? ???? ??? 
?
? ? ???? ??, ?? ???? ? ? ?
??? ??
???? ?? ?
??
???? ?? , ??? ?? ???? ??
????? ?
? ? ????????????? ?? ???? ????? ?? ???? ? ? ??? ?? ?? ???? ?? ?????? ? ? 
????? ????? ?? ?????? ? ???? ? ? ??? ?? ?? ????? ???? ? ??? ???? ?? ? ?????????? ? ? 
???? ?? ?? ?? ?? ??? ?? ??? ? ?? ? ??
???? ????? ?? ??? ?? ?? ???? ?? ?? ???? ???? ??? ???? ?? 
?? ??? ?? ?
? ? ?
??? , ?
? ? ????? ? ???? ?? ?? ??? ?? ?? ?
? ? ??? ??? ?????? ? ? ?? ????? ?? ?? ? 
? ? ?? ???? ??? ?? ??? ?? ? ? ?? ???? ?? ???? ???? ??
???? ????? ??? ????, ??? ? ??? 
?
? ? ??
???? ????? ???? ??? ?? ?? ???? ?? ?
? ? ?? ????? ?? ? ??? ???
???? ?? ????? ??? ???? ?? 
??? ? ?? ??? 
?? ????? ?????? ? 
????? ?? ? ??? ?? ?? 
????? ?? ? ???? 
? ? ???? ?????? ?? 
???? ??? 
??? ??? 2.3.1 — ??? ?????? ?? ?? ?? ? ???? ?
????? ?? ? ? ? ? ? 
??? ??? ???? ? ? ?? ?? ??? ???? ? ??? ??????? ?????? ?? ?? ??? ?? 
?? ?, ?? ? ?? ???? ??? ??????????? ????????? ? ??? ????????? ?? ?? ? 
??????? ?? ? ?
??? ? ??? ?? ??
??? ??? 2.3.2 — ? ?????? ?? ? ???? ?? ? 
?? ??? ??? ??????? ?? ? ?
??? ???? ??? 
?????? ???? ? ?? ?? ??? ??? ??? ?
??? ??? 2.3.3 — ???? ?? ? ?
??? ? ?? ? ?? ? ?? ???? ?? ?
?? ?? ??? 
?? ??? ? ??????? ???? ?? ?? ? ?? ?, ?? ? ????? ??? ???? ???? ???? ? ?? ???? ??????? ?? ???? ? 
?? ?? ???? ?? ? ?
??? ? ???? ???? ?? ?? ? ??????? ?? ???? ? ???? ? ??????????????????? ?? 
??? ?
?? ?? ? ?? ???? ? ??? ?? ??????? ??????????????????? ?? ??? ???? ?? ?? ? ????? 
?? ? ???? ?? ? ??? ? ?? ?? ?? ???? ? ??? ? ???? ???? ??????????? ??? ?? ???? ? ?? ? ???? 
???? ????? ?? ? ?? ???? ??? ?????? ?-?? ?? ???? ? ??? ?
??? ?? ? ?? ?? ? ?
??? ? ??? ?? ? ??? ??????
Chapter 2.indd   30 Chapter 2.indd   30 6/17/2025   5:17:10 PM 6/17/2025   5:17:10 PM
Page 5


27
???? ??
? ?? ?? ? : ????? ??
? ??? ? ??????
 
2 – ???? ?? ?????
???? ?? ??? ? ?? ????
???? ?? ?? ? ???????? ?? ??? ??? ???
? ??
? ?? ???? ? ?? ? ???????? ? ?? ? ?? ?? ??? ????? ??? ?? ??
    — ?? ????? ??
????? ??, ?? ?
????? ???? ??? ??? ??
1. ???? ???? ??-??? ?? ? ???? ?? ?? ? ???? ? 
??
? ????????? ???? ? ???? ?? ??? ?????? ? ?? ??
2. ??? ? ? ?????? ?, ??? ??????, ?
????? ?? ??? ?? ???? (??? ?? 
???) ??? ?? ???? ???
? ?? ? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ? ?? ? 
???? ?? ?? ? ?? ?? ???? ??? ??????? ? ???? ? ???? ?? ???? ?? ? 
??? ?????? ? ?????? ? ?? ??
?? ???? 2.1
?????? ?? 2
?? ??????
??? ?? 
 
????? ?? Chapter 2.indd   27 Chapter 2.indd   27 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
28
???? ?? ????? ?? ?: ???? ?? ??? ? ??? | ??? ? 7, ??? 1
?? ?? ?? ?? ?? ?? ? ?????
?? ?????? ?? ?? ?
??? ???? ?? ?? ?
?? ?? ???? ?? ???? ??? ?
?? ?? ???? ? ? ??? ?? 
???? ?????? ??? ?? ??? ?????? ? ?? ?? ??? ????? ? ?? ??? ? ???? ??, ?? ???? ?
??? 
???? ?? ????? ? ???? ?? ?? ???????? ??? ? ???? ??? ???? ???? ???? ?? ??
??? 
???? ?? ?? ?? ???? ???? ? ? ?
?? ? ?? ? ? ??
???? ??? ?????? ? ???? ???
?? ?? ?? ?? ??? ???
???? ???? ?? ????? ?? ?? ??? ?? 
???? ?? ?? ?? ?? ??
?????? ???? ???
? ?? 
?? ?? ?? ???? ??? ??
? ?
? ?? ?? ??
??? 
?? ??? ??? ??? ??? ????? ?? ??? ?? ?? ? 
?? ?????? ??? ??, ?? ?
? ? ??? ?? 
?? ???? ???? ??? ? ??? ?? ? ? ?
?????? ? 
?? ?? ???? ?? ?? ‘?? ?? ?’ ???? 
??? ???? ?? ? ? ?? ?? ??
??? ?? ?
???? 
???? ???? ???? ? ? ? ?? ?? ?? 
???? ??? ???? ? ? ?? ??? ? ? ???? ???? ???? ??? ?? ?? ???
??? (?? ???????? ??? ?) 
???? ?? ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??, ??? ? ??? ?? ??? ???? ???? ????? ?? ??
? ???? ?? (???? 
????) ????? ???? ?? ?? ?? ?? ? ????? ??? ??? ??? ?? ???? ??? ?????? ?? 
???? ?
??
??? ?????? ???? ???? ??, ????? ????? ?? ? ?? ?? ??? ????? ?? ??? ??? 
?? ???
??? ???? ?? ?? ??? ?? 6 ?? 18 ???? ?? ?? ?? ??? ??? ?? ??? (???? ?
? ?? ?? ?? ? 
???
? ??? ?? ??) ?? ?? ? ??? ???? ???? ?? ?? ??? ?????
????? (???? ????) ?? ???? ?? 
(???? ??? ?? ?? ? ??? ? ??? ??) ?? ? ??? ???? ???? ??? ????? ?? ?? ? ? ???? ?? ?? ???? 
?? ?? ?? ?? ??? ??
? ?? ????? ?? ? ??? ???
???? ?? ? ??? ???? ? ? ??? ?? ???? ??? ????? ?? ???? ?? ???? ??, ???? – ???, 
?
???, ? ???, ?????? ??????? ?, ???? ?, ????? ??, ?
???? ??? ??? ???????? ? ??? ? ??????? ?? ?? ???? ? ? 
???? ?? ? ??? ?? ?? ???????? ??
? ??
??? ?? ??? ? ??? 
??? ??? ????? ?? ???? ????? ????? ???? ?? ???? ?? ? ??? ???? ? ? ??? ???-??? ??? ????? ?? ??? ?? ?? 
???? ??? ??? ?, ???? ?, ? ???? , ????, ???? ?, ?? ????? ?????? ?????????: ?
???? ??? ???? ?? 
???? ?? ??? ???? ???? ??? ???? ???
??? ??? 2.2
?? ?? ?? ?? ? 
(?? ???????)
?? ???? ??? 
(?? ?????????? ?? ?)
? ?? ????? ??? 
(????? ????????? ?? ?)
????? ??? 
(????? ???? ?)
Chapter 2.indd   28 Chapter 2.indd   28 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
29
???? ??
? ?? ?? ? : ????? ??
? ??? ? ??????
 
2 – ???? ?? ?????
?? ?? ?? ?? ? ????? 
 ? ????? ??? (?????? ???) – ?? ?? ??
??? ????? ??? ???? ?? ?
??? ???
 ? ?? ?? ???? (???? ???? ????? ) – ?? ? ? ?? ??? ???, ???? – ? ???, ???, ? ?????? ????? ? ?? ? 
???, ?? ???? ?? ???? ?? ?? ????? ???
 ? ?? ??? ??? ?????? ????? (????? ??? ??? ? ???? ??? ???) – ?? ?? ? ?? ?? ???? ??? ???? ?? ???? ?? 
?? ??? ?? ??
??? ???? ???
 ? ????? (???
??) – ?? ?? ? ?? ?
???? ????? ???? ??? ?? ????? ?? ???? ???? ???
 ? ???? ???? (??
? ?? ?????) – ?? ?? ? ?? ???????? ? ???? ????? ?? ?????? ?
??? ??? ??? ??? ?? ??? ??? ????? ?? ???? ?? ?? ? ? ?? ?? ??? ??? ?? ???? ???? ? ??? ?? ?? ?????? ?? ??? 
??? ? ? ?? ?? ?? ??? ?? ?? ????? ??? ?? ? ??? ? ? ?????? ???? ?? ?? ???
? ?? ?? ?? ??? ???? 
?
???? ?? ?? ??? ? ????? ?
?? ??? ? ? ?? ?? ???? ?? ? ? ?? ?????? ?? ???? ?? ?? ????? 
?
?? ??? ???????, ?? ?? ?? ? ? ??? ?? ???? ?
??? ??, ?? ? ??? ? ? ??? ???? ?
?????? 
?? ???? ??!
???? ?? ?? ???? ?? ???? ??, ? ? ?? ?? ? ? ??? ???? ?
??? ?? ??
??
??? ???? ?? 
?????? ?? ?? ???? ??, ?? ?? ?????? ?? ????? ?? ??? ??? ???? ?? ???? ? ??? 
?? ? ??? ???? ? ? ????? ??? ?? ?? ?? ???
? ???? ??? ?? ??? ????? ?? ?? ???????? ??? ?? 
?? ???? ?? ???? ??? ???? ?? ????? ?? ????? ?? ??? ?? ?? ??? ??? 
??? ??? ????? ??? ? ??
???? ???? ? ? ???? ???? ???? ? ? ?? ??? ??? ?? ???? ??? (?
?? ? ? – 
?
? ? ?
??? ???? ?? ?
? ? ????? ? ???? ???? ? ? ?? ??? ?? ?
?? ? ??????? ???? ?
? ? ?????????? 
?? ?? ???? ????? ?? ??? ?????? ??? ?? ?? ??????) 
 ? ???? ?????? ?? ?? ??
????? ?? ???? ? ?? ?? ?? ??? ??
??? ? ?????? ???? ? ?? ?? ???? 
? ? ?
???? ???? ??? ??? ???
? ??? ? ?
?? ? ?? ?? ????? ???? ??? ? ?????? ?? ?? ? ? ??? ?? 
???? ?? ??? ???? ????, ?
??? ?? ???? ??? ??? ???? ?? , ???? ???? ? ?? ? ???? ?????? ? ???? 
??? ???????? ?? , ???? ?? ?? ??? ??????? ? ??? ?? ?? ??? ?? ?? ????? ? ? ?
??
? ?
? 
?? ?
???? ?? ?
????? ???? ?????? ?? ??? ???? ? ??? ?? ? ?
???? ?? ? ? ???? ?? ?
?? ? ? 
??? ???? ?? ???? ??? ?? ? ?? ?? ???? ? ???? ? ???? ? ??? ????? ? ?? ? ??? ?? ?? ???? ? ? 
???? ???? ?? ??? ???? ?? ?
??? ??
????, ?? ????? ????
?? ? ? ???? ? ? ???, 
??
?????? ????? ?? ???? ?? ??? ? ????? ???
???? ?????
?? ?? ??? ??? 
?? ?????? ??? ?? 
???? ???? 
? ?????? ????? ?
??? ??? ????? ? 
?
???? ??? ?? ??? 
??? ? ????
???
???? ?? ? ??? 
? ? ????? ????? ? ??? 
???? ? ? ? ????-???? 
??? ?????? ??
???? ????? ??? ??? 
???? ?? 
?????? ?? ? 
??? ?????, 
???? – 
???? ? ? 
?? ??? ???
Chapter 2.indd   29 Chapter 2.indd   29 6/17/2025   5:17:07 PM 6/17/2025   5:17:07 PM
30
???? ?? ????? ?? ?: ???? ?? ??? ? ??? | ??? ? 7, ??? 1
??? ??? ????? ???? ??-????? ? ? ? ?
??
????? ?? ??? ?? ??? ?? ???? ?
???? ?? ?? ???? ?? ?
??? ??
???? 
? ? ?? ????? ??? ?? ??? ?
?? ? ??? ?? ?????? ???? ??? ???? ?? ??????? ???? ?? ???? ??? 
?
? ? ???? ??, ?? ???? ? ? ?
??? ??
???? ?? ?
??
???? ?? , ??? ?? ???? ??
????? ?
? ? ????????????? ?? ???? ????? ?? ???? ? ? ??? ?? ?? ???? ?? ?????? ? ? 
????? ????? ?? ?????? ? ???? ? ? ??? ?? ?? ????? ???? ? ??? ???? ?? ? ?????????? ? ? 
???? ?? ?? ?? ?? ??? ?? ??? ? ?? ? ??
???? ????? ?? ??? ?? ?? ???? ?? ?? ???? ???? ??? ???? ?? 
?? ??? ?? ?
? ? ?
??? , ?
? ? ????? ? ???? ?? ?? ??? ?? ?? ?
? ? ??? ??? ?????? ? ? ?? ????? ?? ?? ? 
? ? ?? ???? ??? ?? ??? ?? ? ? ?? ???? ?? ???? ???? ??
???? ????? ??? ????, ??? ? ??? 
?
? ? ??
???? ????? ???? ??? ?? ?? ???? ?? ?
? ? ?? ????? ?? ? ??? ???
???? ?? ????? ??? ???? ?? 
??? ? ?? ??? 
?? ????? ?????? ? 
????? ?? ? ??? ?? ?? 
????? ?? ? ???? 
? ? ???? ?????? ?? 
???? ??? 
??? ??? 2.3.1 — ??? ?????? ?? ?? ?? ? ???? ?
????? ?? ? ? ? ? ? 
??? ??? ???? ? ? ?? ?? ??? ???? ? ??? ??????? ?????? ?? ?? ??? ?? 
?? ?, ?? ? ?? ???? ??? ??????????? ????????? ? ??? ????????? ?? ?? ? 
??????? ?? ? ?
??? ? ??? ?? ??
??? ??? 2.3.2 — ? ?????? ?? ? ???? ?? ? 
?? ??? ??? ??????? ?? ? ?
??? ???? ??? 
?????? ???? ? ?? ?? ??? ??? ??? ?
??? ??? 2.3.3 — ???? ?? ? ?
??? ? ?? ? ?? ? ?? ???? ?? ?
?? ?? ??? 
?? ??? ? ??????? ???? ?? ?? ? ?? ?, ?? ? ????? ??? ???? ???? ???? ? ?? ???? ??????? ?? ???? ? 
?? ?? ???? ?? ? ?
??? ? ???? ???? ?? ?? ? ??????? ?? ???? ? ???? ? ??????????????????? ?? 
??? ?
?? ?? ? ?? ???? ? ??? ?? ??????? ??????????????????? ?? ??? ???? ?? ?? ? ????? 
?? ? ???? ?? ? ??? ? ?? ?? ?? ???? ? ??? ? ???? ???? ??????????? ??? ?? ???? ? ?? ? ???? 
???? ????? ?? ? ?? ???? ??? ?????? ?-?? ?? ???? ? ??? ?
??? ?? ? ?? ?? ? ?
??? ? ??? ?? ? ??? ??????
Chapter 2.indd   30 Chapter 2.indd   30 6/17/2025   5:17:10 PM 6/17/2025   5:17:10 PM
31
???? ??
? ?? ?? ? : ????? ??
? ??? ? ??????
 
2 – ???? ?? ?????
???? ???? ? ? ?????
?) ??????
?
????????? ???? ??? ? 6 ?? ?? ?? ?? ?? ???? ??
??? ?? ??????? ?? ??? ???? ?????? ?? ????? ???? ? ??? ?? ? 
??????? ?
??????? ? ? ???? ??? ??? ? ??, ???? – ?? ? ????? (?? ?????? ?????????) ?? ?????????? 
??????? (????????? ? ????????)? ???? ?????? ????? ? ? ???????? ? ? ???? ??? ?? ???? ??? 
????? ?? ?? ????? ??? ?????? ?? ?? ?
? ??? ????????? ??????? ?????? ? ? ???, ??? 
????? ??? 15 ???? ? ????? ??? (?? 15ºC ? ? ??? ??? ? ???? ???? ??) ?? ?
??? ?????? 
??, ?? ?? 59 ???? ? ????????? (?? 59ºF ? ? ??? ??? ???? ???? ??) ? ? ????? ???? ???
????? 2.4.3 — ? ????????? ???? ? ?? ???? ? 
??? ??? ??? ??? ??? ???
????? 2.4.2 — ?? ???? ????? ????? ? ?? ???? — ?
?? ?? ??? ??? ????? 2.4.1 — ? ?? ?? ???? ??? ?? ????? ?????? ? ??
????? 2.4.4 — ?
??? ?? ???? ?? ?? ?? ?? ??? ?? 
???? ? ??? ? ???? ????? ???
Chapter 2.indd   31 Chapter 2.indd   31 20-06-2025   14:15:29 20-06-2025   14:15:29
Read More

FAQs on NCERT Textbook: मौसम को समझना

1. मौसम क्या है और यह क्यों महत्वपूर्ण है?
Ans. मौसम वायुमंडल की स्थिति को संदर्भित करता है, जिसमें तापमान, वर्षा, आर्द्रता, वायु दबाव, और अन्य मौसमी तत्व शामिल होते हैं। यह महत्वपूर्ण है क्योंकि यह मानव जीवन, कृषि, परिवहन, और प्राकृतिक संसाधनों पर प्रत्यक्ष प्रभाव डालता है।
2. मौसम और जलवायु में क्या अंतर है?
Ans. मौसम और जलवायु दोनों वायुमंडलीय स्थितियों से संबंधित हैं, लेकिन इनके बीच प्रमुख भेद है। मौसम किसी विशेष समय में वायुमंडल की स्थिति है, जबकि जलवायु एक क्षेत्र की लंबे समय तक औसत मौसम की स्थिति को दर्शाता है।
3. मौसमी परिवर्तन कैसे होते हैं?
Ans. मौसमी परिवर्तन मुख्यतः पृथ्वी की ध्रुवीय और कक्षा के कारण होते हैं। पृथ्वी की धुरी पर झुकाव और उसकी सूर्य के चारों ओर की परिक्रमा मौसम के पैटर्न को निर्धारित करते हैं। इसके अलावा, समुद्र की धाराओं, वायुमंडलीय दबाव और भौगोलिक विशेषताओं का भी प्रभाव पड़ता है।
4. भारतीय मौसम के चार मुख्य प्रकार कौन से हैं?
Ans. भारतीय मौसम के चार मुख्य प्रकार हैं: उष्णकटिबंधीय मानसूनी, उष्णकटिबंधीय शुष्क, समशीतोष्ण और हिमालयन। हर एक प्रकार का अपना विशेष प्रभाव और विशेषताएँ होती हैं, जो विभिन्न क्षेत्रों में जलवायु को प्रभावित करती हैं।
5. मौसम की भविष्यवाणी कैसे की जाती है?
Ans. मौसम की भविष्यवाणी करने के लिए वैज्ञानिक विभिन्न उपकरणों और तकनीकों का उपयोग करते हैं, जैसे उपग्रह इमेजरी, मौसम रडार, और कंप्यूटर मॉडलिंग। ये तकनीकें वायुमंडलीय डेटा को एकत्रित करती हैं और विश्लेषण करती हैं, जिससे भविष्य के मौसम का अनुमान लगाया जा सकता है।
Explore Courses for CTET & State TET exam
Related Searches
practice quizzes, Exam, shortcuts and tricks, Free, NCERT Textbook: मौसम को समझना, Sample Paper, past year papers, mock tests for examination, video lectures, Objective type Questions, Semester Notes, Previous Year Questions with Solutions, ppt, Extra Questions, Summary, NCERT Textbook: मौसम को समझना, MCQs, study material, Important questions, Viva Questions, pdf , NCERT Textbook: मौसम को समझना;