एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तक: लोकतान्त्रिक अधिकार Notes | Study भारतीय राजव्यवस्था (Indian Polity) for UPSC Prelims in Hindi - UPSC

UPSC: एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तक: लोकतान्त्रिक अधिकार Notes | Study भारतीय राजव्यवस्था (Indian Polity) for UPSC Prelims in Hindi - UPSC

The document एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तक: लोकतान्त्रिक अधिकार Notes | Study भारतीय राजव्यवस्था (Indian Polity) for UPSC Prelims in Hindi - UPSC is a part of the UPSC Course भारतीय राजव्यवस्था (Indian Polity) for UPSC Prelims in Hindi.
All you need of UPSC at this link: UPSC
 Page 1


104
‹Ê??§ÃÊ¢ÁòÊ?§ /UÊ¡ŸËÁÃ
•äÿÊÿ {
‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§
•Áœ?§Ê/U
÷ÍÁ??§Ê
Á¬¿U‹? ŒÙ •äÿÊÿÙ¥ ??¥ „U?Ÿ? ‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§ ‚/U?§Ê/U ??§ ŒÙ ’ÈÁŸÿÊŒË Ãà?Ù¥ ?§Ë øøʸ  ?§Ë „ÒU– •äÿÊÿ
4U ??¥ „U?Ÿ? Œ?pÊ Á?§ Á?§‚ Ã/U„U ‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§ ‚/U?§Ê/U ?§Ê fu/kZfjr vof/ esa ‹ÙªÙ¥ mÊ/UÊ S?âòÊ •i/U
ÁŸc¬?Ê …¢Uª ‚? øÈŸÊ ¡ÊŸÊ  ÊM§/UË „ÒU– •äÿÊÿ 5 ??¥ „U?Ÿ? ¡ÊŸÊ Á?§ ‹Ù?§Ã¢òÊ ?§Ù ?ȧ¿U 8?‚Ë ‚¢SÕÊ•Ù¥
??§ ™§¬/U ÁŸ÷¸/U „UÙŸÊ øÊÁ„U8 ¡Ù fu/kZfjr  ?§ÊÿŒ?-?§ÊŸÍŸ ??§ ?ÈÃÊÁ’?§ ?§Ê? ?§/UÃË „UÙ¥– ÿ? Ãà?
 ÊM§/UË „Ò¥U ¬/U ‹Ù?§Ã¢òÊ ??§ Á‹8 ßã„UË¥ ŒÙ ?§Ê „UÙŸÊ ¬ÿʸåà Ÿ„UË¥ „ÒU– øÈŸÊ? •i/U ‚¢SÕÊ•Ù¥ ??§ ‚ÊÕ-‚ÊÕ
ÃË‚/UÊ Ãà? „ÒUó•Áœ?§Ê/UÙ¥ ?§Ê ©U¬ÿÙª– ß‚?§Ë ?i¡ÍŒªË ÷Ë ‚/U?§Ê/U ??§ ‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§ øÁ/UòÊ ??§
Á‹8  ÊM§/UË „ÒU– ’„ÈUà ‚„UË …¢Uª ‚? øÈŸ? „UÈÈU8 •i/U SÕÊÁ¬Ã ‚¢SÕÊ•Ù¥ ??§ ?Êäÿ? ‚? ?§Ê? ?§/UŸ? ?Ê‹?
‡ÊÊ‚?§Ù¥ ?§Ù ÷Ë ÿ„U  ÊM§/U ¡ÊŸŸÊ øÊÁ„U8 Á?§ ©Uã„?¥U ?ȧ¿U ‹??áÊ /?UpÊ•Ù¥ ?§Ê ©UÀ‹¢ÉÊŸ Ÿ„UË¥ ?§/UŸÊ „ÒU–
ŸÊªÁ/U?§Ù¥ ??§ ‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§ •Áœ?§Ê/U „UË ßŸ ‹??áÊ /U?pÊ•Ù¥ ?§Ê ÁŸ?ʸáÊ ?§/UÃ? „Ò¥U–
ß‚ ¬ÈSÃ?§ ??§ •ÊÁp/UË •äÿÊÿ ??¥ „U? ß‚Ë ¬/U øøʸ ?§/?¥Uª?– •Áœ?§Ê/UÙ¥ ??§ Á’ŸÊ ¡Ë?Ÿ ?Ò§‚Ê
„UÙªÊ ß‚?§Ë ?§À¬ŸÊ ?§/UŸ? ??§ Á‹8 „U? ?ÊSÃÁ??§ ¡Ë?Ÿ ?§Ë ?ȧ¿U ÉʘUŸÊ•Ù¥ ‚? ’Êà ‡ÊÈM§ ?§/UÃ? „Ò¥U–
ß‚‚? „U? ß‚ øøʸ ¬/U ¬„È°ø?¥ª? Á?§ •Áœ?§Ê/Ù¥ ?§Ê ÄÿÊ ?Ë’ „ÒU •i/U „U??¥ ߟ?§Ë  ÊM§/Uà ÄÿÙ¥ „ÒU–
Á¬¿U‹? •äÿÊÿÙ¥ ?§Ë Ã/U„U ¬„U‹? ‚Ê?Êãÿ ’ÊÃÙ¥ •i/U Á$$»§/U ÷Ê/Uà ¬/U ??¥§Áº?à øøʸ „U٪˖ ge
,d&,d djosQ Hkkjrh; lafo/ku esa n”kZ ekSfyd vf/dkjksa ij ppkZ djsaxsA Á$$»§/U „U? ß‚
’Êà ¬/U ªi/U ?§/?¥Uª? Á?§ ‚Ê?Êãÿ •ÊŒ?Ë ßŸ •Áœ?§Ê/UÙ¥ ?§Ê ¬?ÿÙª oSQls ?§/U ‚?§ÃÊ „ÒU, ßUŸ?§Ë /U?ÊÊ
?§iŸ ?§/?UªÊ •i/U ßUŸ?§Ù ‹ÊªÍ ?§iŸ ?§/?UªÊ? •ÊÁp/U ??¥ „U? Œ?p?¥ª? Á?§ ‹Ù?§Ã¢òÊ ?§Ê Á?SÃÊ/U ?§/UŸ? ??¥
ߟ •Áœ?§Ê/UÙ¥U ?§Ë ?Ò§‚Ë ÷ÍÁ??§Ê „UÙ ‚?§ÃË „ÒU •i/U „UÊ‹ ??§ ?·ÙZ ??¥ „U?Ê/?U ?ÈÀ?§ ??¥ ßã„UÙ¥Ÿ? ÄÿÊ
÷ÍÁ??§Ê ÁŸ÷Ê߸ „ÒU–
Page 2


104
‹Ê??§ÃÊ¢ÁòÊ?§ /UÊ¡ŸËÁÃ
•äÿÊÿ {
‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§
•Áœ?§Ê/U
÷ÍÁ??§Ê
Á¬¿U‹? ŒÙ •äÿÊÿÙ¥ ??¥ „U?Ÿ? ‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§ ‚/U?§Ê/U ??§ ŒÙ ’ÈÁŸÿÊŒË Ãà?Ù¥ ?§Ë øøʸ  ?§Ë „ÒU– •äÿÊÿ
4U ??¥ „U?Ÿ? Œ?pÊ Á?§ Á?§‚ Ã/U„U ‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§ ‚/U?§Ê/U ?§Ê fu/kZfjr vof/ esa ‹ÙªÙ¥ mÊ/UÊ S?âòÊ •i/U
ÁŸc¬?Ê …¢Uª ‚? øÈŸÊ ¡ÊŸÊ  ÊM§/UË „ÒU– •äÿÊÿ 5 ??¥ „U?Ÿ? ¡ÊŸÊ Á?§ ‹Ù?§Ã¢òÊ ?§Ù ?ȧ¿U 8?‚Ë ‚¢SÕÊ•Ù¥
??§ ™§¬/U ÁŸ÷¸/U „UÙŸÊ øÊÁ„U8 ¡Ù fu/kZfjr  ?§ÊÿŒ?-?§ÊŸÍŸ ??§ ?ÈÃÊÁ’?§ ?§Ê? ?§/UÃË „UÙ¥– ÿ? Ãà?
 ÊM§/UË „Ò¥U ¬/U ‹Ù?§Ã¢òÊ ??§ Á‹8 ßã„UË¥ ŒÙ ?§Ê „UÙŸÊ ¬ÿʸåà Ÿ„UË¥ „ÒU– øÈŸÊ? •i/U ‚¢SÕÊ•Ù¥ ??§ ‚ÊÕ-‚ÊÕ
ÃË‚/UÊ Ãà? „ÒUó•Áœ?§Ê/UÙ¥ ?§Ê ©U¬ÿÙª– ß‚?§Ë ?i¡ÍŒªË ÷Ë ‚/U?§Ê/U ??§ ‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§ øÁ/UòÊ ??§
Á‹8  ÊM§/UË „ÒU– ’„ÈUà ‚„UË …¢Uª ‚? øÈŸ? „UÈÈU8 •i/U SÕÊÁ¬Ã ‚¢SÕÊ•Ù¥ ??§ ?Êäÿ? ‚? ?§Ê? ?§/UŸ? ?Ê‹?
‡ÊÊ‚?§Ù¥ ?§Ù ÷Ë ÿ„U  ÊM§/U ¡ÊŸŸÊ øÊÁ„U8 Á?§ ©Uã„?¥U ?ȧ¿U ‹??áÊ /?UpÊ•Ù¥ ?§Ê ©UÀ‹¢ÉÊŸ Ÿ„UË¥ ?§/UŸÊ „ÒU–
ŸÊªÁ/U?§Ù¥ ??§ ‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§ •Áœ?§Ê/U „UË ßŸ ‹??áÊ /U?pÊ•Ù¥ ?§Ê ÁŸ?ʸáÊ ?§/UÃ? „Ò¥U–
ß‚ ¬ÈSÃ?§ ??§ •ÊÁp/UË •äÿÊÿ ??¥ „U? ß‚Ë ¬/U øøʸ ?§/?¥Uª?– •Áœ?§Ê/UÙ¥ ??§ Á’ŸÊ ¡Ë?Ÿ ?Ò§‚Ê
„UÙªÊ ß‚?§Ë ?§À¬ŸÊ ?§/UŸ? ??§ Á‹8 „U? ?ÊSÃÁ??§ ¡Ë?Ÿ ?§Ë ?ȧ¿U ÉʘUŸÊ•Ù¥ ‚? ’Êà ‡ÊÈM§ ?§/UÃ? „Ò¥U–
ß‚‚? „U? ß‚ øøʸ ¬/U ¬„È°ø?¥ª? Á?§ •Áœ?§Ê/Ù¥ ?§Ê ÄÿÊ ?Ë’ „ÒU •i/U „U??¥ ߟ?§Ë  ÊM§/Uà ÄÿÙ¥ „ÒU–
Á¬¿U‹? •äÿÊÿÙ¥ ?§Ë Ã/U„U ¬„U‹? ‚Ê?Êãÿ ’ÊÃÙ¥ •i/U Á$$»§/U ÷Ê/Uà ¬/U ??¥§Áº?à øøʸ „U٪˖ ge
,d&,d djosQ Hkkjrh; lafo/ku esa n”kZ ekSfyd vf/dkjksa ij ppkZ djsaxsA Á$$»§/U „U? ß‚
’Êà ¬/U ªi/U ?§/?¥Uª? Á?§ ‚Ê?Êãÿ •ÊŒ?Ë ßŸ •Áœ?§Ê/UÙ¥ ?§Ê ¬?ÿÙª oSQls ?§/U ‚?§ÃÊ „ÒU, ßUŸ?§Ë /U?ÊÊ
?§iŸ ?§/?UªÊ •i/U ßUŸ?§Ù ‹ÊªÍ ?§iŸ ?§/?UªÊ? •ÊÁp/U ??¥ „U? Œ?p?¥ª? Á?§ ‹Ù?§Ã¢òÊ ?§Ê Á?SÃÊ/U ?§/UŸ? ??¥
ߟ •Áœ?§Ê/UÙ¥U ?§Ë ?Ò§‚Ë ÷ÍÁ??§Ê „UÙ ‚?§ÃË „ÒU •i/U „UÊ‹ ??§ ?·ÙZ ??¥ „U?Ê/?U ?ÈÀ?§ ??¥ ßã„UÙ¥Ÿ? ÄÿÊ
÷ÍÁ??§Ê ÁŸ÷Ê߸ „ÒU–
105
‹Ê??§ÃÊ¢ÁòÊ?§ •Áœ?§Ê/U
{.v •Áœ?§Ê/UÙ¥ ??§ Á’ŸÊ ¡Ë?Ÿ
ß‚ Á?§ÃÊ’ ??¥ „U?Ÿ? •Áœ?§Ê/UÙ¥ ?§Ë øøʸ  ’Ê/U-
’Ê/U ?§Ë „ÒU– •ª/U •Ê¬ ÿÊŒ ?§/UŸ? ?§Ë ?§ÙÁ‡Ê‡Ê
?§/?¥U ÃÙ „U?Ÿ? ß‚‚? ¬„U‹? ??§ ‚÷Ë ¬Ê°ø •äÿÊÿÙ¥
??¥ •Áœ?§Ê/UÙ¥ ?§Ë ’Êà ?§Ë „ÒU– ÄÿÊ •Ê¬
ŸËø? ÁŒ8 ª8 pÊ‹Ë SÕÊŸÙ¥ ?§Ù ¬È/UÊŸ? •äÿÊÿÙ¥
??§ •Áœ?§Ê/UÙ¥ ?Ê‹Ë øøʸ ??§ •ÊœÊ/U ¬/U ÷/U
‚?§Ã? „Ò¥U?
•äÿÊÿ v— Á¬ŸÙ‡Ê? ??§ ‡ÊÊ‚Ÿ?§Ê‹ ??¥ Áø‹? •i/U
ïÊÊM§ïÊ?ÀS?§Ë ??§ ‡ÊÊ‚Ÿ ??¥ ¬Ù‹Ò¥«U ‹Ù?§ÃÊ¢ÁòÊ?§
Ÿ ÕÊ ÄÿÙ¥Á?§...
•äÿÊÿ w— ‹Ù?§Ã¢òÊ ?§Ë ¬Á/U÷Ê·Ê ??¥...
•äÿÊÿ x— „U?Ê/?U ‚¢Á?œÊŸ ÁŸ?ʸÃÊ•Ù¥ ?§Ê ?ÊŸŸÊ
ÕÊ Á?§ ?iÁ‹?§ •Áœ?§Ê/U „U?Ê/?U ‚¢Á?œÊŸ ?§Ë
•Êà?Ê ¡Ò‚? „Ò¥U ÄÿÙ¥Á?§...
•äÿÊÿ y— ÷Ê/Uà ??§ ¬?àÿ??§ ?ÿS?§ vÿÁÄÃ
?§Ù...•i/U...?§Ê •Áœ?§Ê/U ¬?Êåà „ÒU–
•äÿÊÿ z— •ª/U ?§Ù߸ ?§ÊŸÍŸ ‚¢Á?œÊŸ ??§
Áp‹Ê$»§ „ÒU ÃÙ „U/U ŸÊªÁ/U?§ ?§Ù ©U‚??§ Áp‹Ê$»§...
¡ÊŸ? ?§Ê •Áœ?§Ê/U „ÒU–
•Êß8 ÃËŸ ©UŒÊ„U/UáÊÙ¥ ‚? ’Êà ‡ÊÈM§ ?§/?¥U Á?§
•Áœ?§Ê/UÙ¥ ??§ Á’ŸÊ ¡Ë?Ÿ ?§Ò‚Ê „UÙÃÊ „ÒU–
ªÈ•Ê¢ÃÊŸÊ?Ù ’? ?§Ê ¡?‹
•??Á/U?§Ë $$$$»§i¡ Ÿ?  ŒÈÁŸÿÊ ÷/U ??§ Á?Á÷㟠SÕÊŸÙ¥
‚? 600 yksxksa dks øȬøʬ ¬?§«?U Á‹ÿÊA bu
yksxksa dks ªÈ•Ê¢ÃÊŸÊ?Ù ’? ÁSÕà 8?§ ¡?‹ ??¥
«UÊ‹ ÁŒÿÊ– ÄÿÍ’Ê ??§ ÁŸ?§˜U ÁSÕà ߂ ˜UÊ¬Í ¬/U
•??Á/U?§Ë Ÿi‚?ŸÊ ?§Ê ?§éïÊÊ „ÒU– •??Á/U?§Ë ‚/U?§Ê/U
?§„UÃË „ÒU Á?§ ÿ? ‹Ùª •??Á/U?§Ê ??§ ŒÈ‡?Ÿ „Ò¥U
•i/U ãÿÍÿÊÚ?¸§ ??¥ „ÈU8 vv Á‚â’/U wÆÆv ??§ „U?‹Ù¥
‚? ߟ?§Ê ‚¢’¢œ „ÒU– •Ÿ‚ ??§ Á¬ÃÊ ¡Á?‹ •‹-
’ãŸÊ ©UŸ {ÆÆ ‹ÙªÙ¥ ??¥ 8?§ „Ò¥U Á¡ã„?¥U ??§?‹
‚¢Œ?„U ??§ •ÊœÊ/U ¬/U ¬?§«U+ ?§/U ¡?‹ ??¥ «UÊ‹
ÁŒÿÊ ªÿÊA •Áœ?§Ê¢‡Ê ?Ê?‹Ù¥ ??¥, Áª/UÝ
+
ÃÊ/U ‹ÙªÙ¥
??§ Œ?‡Ê ?§Ë ‚/U?§Ê/U ?§Ù ©UŸ?§Ë Áª/UÝ
+
ÃÊ/UË •i/U
¡?‹ ??¥ «UÊ‹Ÿ? ?§Ë ‚ÍøŸÊ ÷Ë Ÿ„UË¥ ŒË ªÿË–
•ãÿ ?Ò§ÁŒÿÙ¥ ?§Ë Ã/U„U ¡Á?‹ ??§ ¬Á/U?Ê/U ?Ê‹Ù¥
?§Ù ÷Ë •p’Ê/UÙ¥ ??§ ?Êäÿ? ‚? „UË p’/U Á?‹Ë
Á?§ ©U‚? ÷Ë ¡?‹ ??¥ /UpÊ ªÿÊ „ÒU– ߟ ?Ò§ÁŒÿÙ¥ ??§
¬Á/U?Ê/U?Ê‹Ù¥, ?ËÁ«UÿÊ ??§ ‹ÙªÙ¥ •i/U ÿ„UÊ° Ã?§
Á?§ ‚¢ÿÈÄà /UÊc˜?U ??§ ¬?ÁÃÁŸÁœÿÙ¥ ?§Ù ÷Ë ©UŸ‚?
Á?‹Ÿ? ?§Ë ß¡ÊïÊà Ÿ„UË¥ ŒË ¡ÊÃË– •??Á/U?§Ë
Á¬?ÿ üÊË ˜UÙŸË é‹?ÿ/U,
‚’‚? ¬„U‹? ÃÙ ÿ„UË Á?§ •Ê¬ ?Ò§‚? „Ò¥U? ?Ò¥Ÿ?
ŒÙ ‚Ê‹ ¬„U‹? •Ê¬?§Ù ¬òÊ Á‹pÊ ÕÊ,
•Ê¬Ÿ? ©U‚?§Ê ¡?Ê’ ÄÿÙ¥ Ÿ„UË¥ ÁŒÿÊ? ?Ò¥
’„ÈUà ÁŒŸÙ¥ Ã?§ •Ê¬??§ ¡?Ê’ ?§Ê ߢáÊ/U
?§/UÃÊ /U„UÊ ¬/U •Ê¬?§Ê ¡?Ê’ •ÊÿÊ „UË
Ÿ„UË¥– ÄÿÊ •Ê¬ ??„U/U’ÊŸË ?§/U??§ ??/?U ‚?Ê‹ ?§Ê
¡?Ê’ Œ?¥ª?? ??/?U Á¬ÃÊ ¡?‹ ??¥ ÄÿÙ¥ ’¢Œ „Ò¥U?
?? ŒÍ/UŒ/UÊ¡ ??§ ªÈ•Ê¢ÃÊŸÊ?Ù ’? ??¥ ÄÿÙ¥ /Up?
ª8 „Ò¥U? ?ȤÊ? •¬Ÿ? Á¬ÃÊ ?§Ë ?§?Ë ’„ÈUÃ
p‹ÃË „ÒU– ?Ò¥Ÿ? •¬Ÿ? Á¬ÃÊ ?§Ù ÃËŸ ?·ÙZ
‚? Ÿ„UË¥ Œ?pÊ „ÒU– ?Ò¥ ¡ÊŸÃÊ „Í° Á?§ ??/?U
Á¬ÃÊ¡Ë Ÿ? ?ȧ¿U ÷Ë ª‹Ã Ÿ„UË¥ Á?§ÿÊ „ÒU
ÄÿÙ¥Á?§ ?? ’„ÈUà •ë¿?U •ÊŒ?Ë „Ò¥U– ‹Ùª ÷Ë
??/?U Á¬ÃÊ¡Ë ??§ ’Ê/?U ??¥ ’„ÈUà •ÊŒ/U ??§
‚ÊÕ ’ÊÃ?¥ ?§/UÃ? „Ò¥U– •Ê¬??§ ’ëø? •Ê¬??§
‚ÊÕ Á??§‚?‚ ?ŸÊÃ? „Ò¥U ¬/U ?Ò¥Ÿ?, ??/?U ÷Ê߸
•i/U ’„UŸÙ¥ Ÿ? Á¬¿U‹? ÃËŸ ?·ÙZ ‚? Á¬ÃÊ¡Ë
??§ Á’ŸÊ „UË ß¸Œ ?ŸÊÿË  „ÒU– ß‚??§ ’Ê/?U ??¥
•Ê¬ ÄÿÊ ‚ÙøÃ? „Ò¥U?
?ȤÊ? ©Uê?ËŒ „ÒU Á?§ ß‚ ’Ê/U •Ê¬ ??/?U
¬òÊ ?§Ê ¡?Ê’ Œ?¥ª?– œãÿ?ÊŒ–
•Ÿ‚ ¡Á?‹ •‹-’ãŸÊ, ©U?? Ÿi ‚Ê‹.
7/12/2005
Read More

Related Searches

MCQs

,

mock tests for examination

,

एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तक: लोकतान्त्रिक अधिकार Notes | Study भारतीय राजव्यवस्था (Indian Polity) for UPSC Prelims in Hindi - UPSC

,

Extra Questions

,

past year papers

,

Sample Paper

,

Previous Year Questions with Solutions

,

Important questions

,

ppt

,

pdf

,

Summary

,

Objective type Questions

,

एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तक: लोकतान्त्रिक अधिकार Notes | Study भारतीय राजव्यवस्था (Indian Polity) for UPSC Prelims in Hindi - UPSC

,

एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तक: लोकतान्त्रिक अधिकार Notes | Study भारतीय राजव्यवस्था (Indian Polity) for UPSC Prelims in Hindi - UPSC

,

video lectures

,

shortcuts and tricks

,

Free

,

Exam

,

Viva Questions

,

study material

,

practice quizzes

,

Semester Notes

;