अभ्यास - शुचिपर्यावरणम् - NCERT Solution

प्रश्न.1. एकपदेन उत्तरं लिखत-
(क) अत्र जीवितं कीदृशं जातम्?
उत्तरम्- दुर्वहमत्र

(ख) अनिशं महानगरमध्ये किं प्रचलति?
उत्तरम्- कालायासचक्रम्

(ग) कुत्सितवस्तुमिश्रितं किमस्ति?
उत्तरम्- भक्ष्यम्

(घ) अहं कस्मै जीवनं कामये?
उत्तरम्- मानवाय

(ङ) केषां माला रमणीया?
उत्तरम्- ललितलतानां

प्रश्न.2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत-
(क) कविः किमर्थं प्रकृतेः शरणम् इच्छति?
उत्तरम्- कविः सुजीवनार्थं प्रकृतेः शरणम् इच्छति।

(ख) कस्मात् कारणात् महानगरेषु संसरणं कठिनं वर्तते?
उत्तरम्- यानानां हि अनन्ताः पङ्कतयः महानगरेषु सन्ति अतः तत्र संसरणं कठिनं वर्तते।

(ग) अस्माकं पर्यावरणे किं किं दूषितम् अस्ति?
उत्तरम्- अस्माकं पर्यावरणे वायुमण्डलं जलम्, भक्ष्यम्, धरातलं च सर्व दुषितम् अस्ति।

(घ) कविः कुत्र सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति?
उत्तरम्- कविः एकान्ते कान्तारे सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति।

(ङ) स्वस्थजीवनाय कीदृशे वातावरणे भ्रमणीयम्?
उत्तरम्- स्वस्थजीवनाय खगकुलकलरव गुञ्जिते-कुसुमावलि समीरचालिते वातावरणे भ्रमणीयम्।

(च) अन्तिमे पद्यांशे कवेः का कामना अस्ति?
उत्तरम्- अन्तिमे पद्यांशे कवेः मानवेभ्यः शान्तिप्रिय-जीवनस्य कामना अस्ति।

प्रश्न.3. सन्धिं / सन्धिविच्छेदं कुरुत-
(क) प्रकृतिः + ______ = प्रकृतिरेव
उत्तरम्- एव

(ख) स्यात् + ______ + ______ = स्यान्नैव
उत्तरम्- न, एव

(ग) ______ + अनन्ता = ह्यनन्ताः
उत्तरम्- हि

(घ) बहिः + अन्तः + जगति = ______
उत्तरम्- बहिरन्तर्जगति

(ङ) ______ + नगरात् = अस्मान्नगरात्
उत्तरम्- अस्मात्

(च) सम् + चरणम् = ______
उत्तरम्- पञ्चरणम्

(छ) धूमम् + मुञ्चति = ______
उत्तरम्- धूमंमुञ्चति

प्रश्न.4. अधोलिखितानाम् अव्ययानां सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयत-
भृशम्, यत्र, तत्र, अत्र, अपि, एव, सदा, बहिः
(क) इदानीं वायुमण्डलं ______ प्रदूषितमस्ति।
उत्तरम्- भृशम्

(ख) ______ जीवन दुर्वहम् अस्ति।
उत्तरम्- अत्र

(ग) प्राकृतिक वातावरणे क्षणं सञ्चरणम्ला ______ भदायकं भवति।
उत्तरम्- अपि

(घ) पर्यावरणस्य संरक्षणम्प्र ______ कृतेः आराधना।
उत्तरम्- एव

(ङ) ______ समयस्य सदुपयोगः करणीयः।
उत्तरम्- सदा

(च) भूकम्पित-समये ______ गमनमेव उचितं भवति।
उत्तरम्- बहिः

(छ) ______ हरीतिमा ______ शुचि पर्यावरणम्।
उत्तरम्- यत्र, तत्र

प्रश्न.5. (अ). अधोलिखितानां पदानां पर्यायपदं लिखत-
(क) सलिलम् - ______
(ख) आम्रम् - ______
(ग) वनम् - ______
(घ) शरीरम् - ______
(ङ) कुटिलम् - ______
(च) पाषाणः - ______
उत्तरम्- 
(क) जलम्
(ख) रसालम्
(ग) कान्तारम्
(घ) तनुः
(ङ) वक्रम्
(च) प्रस्तर:

(आ). अधोलिखितपदानां विलोमपदानि पाठात् चित्वा लिखत-
(क) सुकरम् - ______
(ख) दूषितम् - ______
(ग) गृह्णन्ती - ______
(घ) निर्मलम् - ______
(ङ) दानवाय - ______
(च) सान्ताः - ______
उत्तरम्- 
(क) दुष्करम्
(ख) निर्मलं
(ग) मुञ्चति
(घ) दुषितं
(ङ) मानवाय
(च) ध्वानम्

प्रश्न.6. उदाहरणमनुसृत्य पाठात् चित्वा च समस्तपदानि समासनाम च लिखत-

उत्तरम्-

(ख) हरिततरूणाम् - कर्मधारय समास
(ग) ललितलतानाम् - कर्मधारय समास
(घ) नवमालिका - कर्मधारय समास
(ङ) धृतसुखसन्देशम् - बहुब्रीहि समास
(च) कज्जलमलिनम् - कर्मधारय समास
(छ) दुर्दान्तैर्दशनै - कर्मधारय समास

प्रश्न.7. रेखाङ्कित-पदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(क) शकटीयानम् कज्जलमलिनं धूम मुञ्चति।
उत्तरम्- कीदृशम्

(ख) उद्याने पक्षिणां कलरवं चेतः प्रसादयति।
उत्तरम्- केषाम्

(ग) पाषाणीसभ्यतायां लतातरुगुल्माः प्रस्तरतले पिष्टाः सन्ति।
उत्तरम्- के

(घ) महानगरेषु वाहनानाम् अनन्ता पङ्क्तयः धावन्ति।
उत्तरम्-  केषु कुत्र

(ङ) प्रकृत्याः सन्निधौ वास्तविक सुखं विद्यते।
उत्तरम्- कस्याः