अभ्यास - सौहार्दं प्रकृतेः शोभा - NCERT Solution

प्रश्न.1. अधोलिखितप्रश्नानामुत्तराणि एकपदेन लिखत -
(क) वनराजः कैः दुरवस्थां प्राप्तः?
उत्तरम्- वानरेः

(ख) कः वातावरणं कर्कशध्वनिना आकुलीकरोति?
उत्तरम्- काक:

(ग) काकचेष्टः विद्यार्थी कीदृशः छात्रः मन्यते?
उत्तरम्- आदर्श

(घ) कः आत्मानं बलशाली, विशालकायः, पराक्रमी च कथयति।
उत्तरम्- गजः

(ङ) बकः कीदृशान् मीनान् क्रूरतया भक्षयति?
उत्तरम्- वराकान्

(च) मयूरः कथं नृत्यमुद्रायां स्थितः भवति?
उत्तरम्- पिच्छानुद्घाट्य

(छ) अन्ते सर्वे मिलित्वा कस्य राज्याभिषेकाय तत्पराः भवति?
उत्तरम्- उल्लूकस्य

(ज) अस्मिन्नाटके कति पात्राणि सन्ति?
उत्तरम्-  दश

प्रश्न.2. अधोलिखितप्रश्नानामुत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत -
(क) नि:संशयं कः कृतान्तः मन्यते?
उत्तरम्- नि:संशयं चन्तुवः कृतान्तः मन्यते।

(ख) बकः वन्यजन्तूनां रक्षोपायान् कथं चिन्तयितुं कथयति?
उत्तरम्- बकः वन्यजन्तूनां रक्षोपायान् चिन्तयितुं कथयति यत् सः ध्यानमग्नः स्थितप्रज्ञ इव स्थित्वा सर्वेषाम् रक्षायाः करिष्यति।

(ग) अन्ते प्रकृतिमाता प्रविश्य सर्वप्रथम किं वदति?
उत्तरम्- प्रकृतिमाता प्रविश्य सर्वप्रथम कथयति "भोः भोः प्राणिनः यूयम सर्वे एव में सन्ततिः। कथं मिथ: कलह कुर्वन्ति।

(घ) यदि राजा सम्यक् न भवति तदा प्रजा कथं विप्लवेत्?
उत्तरम्- यदि राजा सम्यक् न भवति तदा प्रजा नौकाइव विप्लवेत्।

प्रश्न.3. रेखांकितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -
(क) सिंहः वानराभ्यां स्वरक्षायाम् असमर्थः एवासीत्।
उत्तरम्- सिंहः वानराभ्यां किमर्थ असमर्थः एवासीत्?

(ख) गज; वन्यपशून् तुदन्तं शुण्डेन पोथयित्वा मारयति।
उत्तरम्- गजः वन्यपशून् तुदन्तं केन् पोथयित्वा मारयति?

(ग) वानरः आत्मानं वनराजपदाय योग्यः मन्यते।
उत्तरम्- वानरः आत्मानं कस्मै योग्यः मन्यते?

(घ) मयूरस्य नृत्यं प्रकृते: आराधना।
उत्तरम्- मयूरस्य नृत्यं कया आराधना?

(ङ) सर्वे प्रकृतिमातरं प्रणमन्ति।
उत्तरम्- सर्वे किम् प्रणमन्ति?

प्रश्न.4. शुद्धकथनानां समक्षम् आम् अशुद्धकथनानां च समक्षं न इति लिखत -
(क) सिंहः आत्मानं तुदन्तं वानरं मारयति।
(ख) का-का इति बकस्य ध्वनिः भवति।
(ग) काकपिकयोः वर्णः कृष्णः भवति।
(घ) गजः लघुकायः, निर्बल: च भवति।
(ङ) मयूरः बकस्य कारणात् पक्षिकुलम् अवमानित मन्यते।
(च) अन्योन्यसहयोगेन प्राणिनाम् लाभ: जायते।
उत्तरम्- 
(क) न
(ख) न
(ग) आम
(घ) न
(ङ) न
(च) आम्

प्रश्न.5. मञ्जूषातः समुचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत -
स्थितप्रज्ञः, यथासमयम्, मेध्यामध्यभक्षकः, अहिभुक्, आत्मश्लाघाहीनः, पिकः
(क) काक: ______ भवति।
उत्तरम्- मेध्यामध्यभक्षकः

(ख) ______ परभृत् अपि कथ्यते।
उत्तरम्- पिकः

(ग) बकः अविचल: ______ इव तिष्ठति।
उत्तरम्- स्थितप्रज्ञः

(घ) मयूरः ______ इति नाम्नाऽपि ज्ञायते।
उत्तरम्- अहिभुक्

(ङ) उलूक ______ पदनिर्लिप्तः चासीत्।
उत्तरम्- आत्मश्लाघीहीन:

(च) सर्वेषामेव महत्त्वं विद्यते ______ !
उत्तरम्- यथासमयमा

प्रश्न.6. परिचयं पठित्वा पात्रस्य नाम लिखत -
(क) अहं शुण्डेन कमपि पोथयित्वा मारयितुं समर्थः।
उत्तरम्- गजः

(ख) मम सत्यप्रियता सर्वेषां कृते उदाहरणस्वरूपा।
उत्तरम्- काक:

(ग) मम पिच्छानामपूर्व सौन्दर्यम्।।
उत्तरम्- मयूरः

(घ) अहं पराक्रमिणं भयंकर वापि जन्तुं पराजेतु समर्थः।
उत्तरम्- वानरः

(ङ) अहं वनराजः। कथं सर्वे मिलित्वा मां तुदन्ति?
उत्तरम्- सिंहः

(च) अहम् अगाधजलसञ्चारी अपि गर्व न करोमि?
उत्तरम्- प्रकृतिमाता

(छ) अहं सर्वेषां प्राणिनां जननी अस्मि।
उत्तरम्- प्रकृतिमाता

(ज) एषः तु करालवक्त्रः दिवान्धः चास्ति।
उत्तरम्- काकः

प्रश्न.7. वाच्यपरिवर्तनं कृत्वा लिखत उदाहरणम्- क्रुद्धः सिंहः इतस्ततः धावति गर्जति च। - क्रुधन सिंहेन इतस्ततः धाव्यते गय॑ते च।
(क) त्वया सत्यं कथितम्।
उत्तरम्- त्वं सत्यं कथितम्।

(ख) सिंहः सर्वजन्तून् पृच्छति।
उत्तरम्- सिहेन् सर्वजन्तून् पृच्छ।

(ग) काकः पिकस्य संतति पालयति।
उत्तरम्- काकेन् पिकस्य सन्ततिं पालयते।

(घ) मयूरः विधात्रा एवं पक्षिराज: वनराजः वा कृतः।
उत्तरम्- विधाता मयूरं एव पक्षिराज: वनराज: वा अकरोत।

(ङ) सर्वैः खगैः कोऽपि खगः एव वनराजः कर्तुमिष्यते
उत्तरम्- सर्वाः खगाः कोऽपि खगः एव वनराजः कर्तुम् इच्छाति स्म।

(च) सर्वे मिलित्वा प्रकृतिसौन्दर्याय प्रयत्नं कुर्वन्तु।
उत्तरम्- सर्वे मिलित्वा प्रकृति सौन्दर्याय प्रयत्नं कुर्वेयुः।

प्रश्न.8. समासविग्रह समस्तपदं वा लिखत -
(क) तुच्छजीवैः ______
(ख) वृक्षोपरि ______
(ग) पक्षिणां सम्राट् ______
(घ) स्थिता प्रज्ञा यस्य सः ______
(ङ) अपूर्वम् ______
(च) व्याघ्रचित्रका ______
उत्तर:
(क) तुच्छजीवैः तुच्छ जीवैः।
(ख) वृक्षोपरि वृक्षस्य उपरि।
(ग) पक्षिणां सम्राट् पक्षिसम्राट।
(घ) स्थिता प्रज्ञा यस्य सः स्थित प्रज्ञः।
(ङ) अपूर्वम् न पूर्वः।
(च) व्याघ्रचित्रका व्याघ्र च चित्रकाश्च।

प्रश्न.9. प्रकृतिप्रत्ययविभागं कुरुत/योजयित्वा वा पदं रचयत -
(क) क्रुध-क्त ______
(ख) आकृष्य ______
(ग) सत्यप्रियता ______
(घ) पराक्रमी ______
(ङ) कूर्द क्त्वा ______
(च) शृण्व न् ______
उत्तर:
(क) क्रुध्+क्त कुद्धः।
(ख) आकृष्य आ + कृष् + ल्यप्
(ग) सत्यप्रियता सत्यप्रिय तिल।
(घ) पराक्रमी पराक्रम + डीप।
(ङ) कू क्त्वा कुर्दयित्वा।
(च) शृण्वन् शुण + शत्।