NCERT Solutions: वृक्षा: सत्पुरुषा: इव
वयम् अभ्यासं कुर्मः
प्रश्न 1. पाठे लिखितानि सुभाषितानि सस्वरं पठन्तु, अवगच्छन्तु, लिखन्तु स्मरन्तु च ।उत्तरम्: स्वयेव कुर्वन्तु ।
प्रश्न 2. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु ।
(क) वृक्षा: स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति ?
उत्तरम्: आतपे
(ख) परोपकाराय का वहन्ति ?
उत्तरम्: नद्यः
(ग) दशवापीसमः कः भवति ?
उत्तरम्: हृदः
(घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति?
उत्तरम्: वृक्षा:
(ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति ?
उत्तरम्: वृक्षेभ्यः महीरुहेभ्यः
(च) वृक्षा: स्वयं कानि न खादन्ति ?
उत्तरम्: फलानि
प्रश्न 3. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु ।
(क) नद्यः किं न पिबन्ति ?
उत्तरम्: नद्यः स्वयमेव अम्भः न पिबन्ति ।
(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ?
उत्तरम्: वृक्षाः अस्मभ्यं पुष्पं फलं, छायां, मूलं वल्कलं, दारूं च यच्छन्ति ।
(ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति ?
उत्तरम्: इदं शरीरं परोपकाराय अस्ति ।
(घ) दशपुत्रसमः कः भवति ?
उत्तरम्: दशपुत्रसम: द्रुमः भवति ।
(ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ?
उत्तरम्: सतां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ।
(च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति ?
उत्तरम्: अन्यस्य छायां वृक्षाः कुर्वन्ति ।
प्रश्न 4. पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
यथा - छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।.
(क) फलान्यपि परार्थाय ________ सत्पुरुषा इव ।
उत्तरम्: वृक्षा:
(ख) दशह्रदसमः पुत्र ________ समो द्रुमः ।
उत्तरम्: दशपुत्रः
(ग) ________ येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ।
उत्तरम्: सुजनस्येव
(घ) ________ इदं शरीरम् ।
उत्तरम्: परोपकाराय
(ङ) स्वयं न खादन्ति ________ वृक्षाः ।
उत्तरम्: फलानि
(च) परोपकाराय सतां ________ ।
उत्तरम्: विभूतयः
प्रश्न 5. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु ।
यथा - वृक्षाः अन्यस्य कृते छायां कुर्वन्ति । द्वितीया विभक्ति
(क) वृक्षाः परार्थाय फलानि यच्छन्ति । ________
उत्तरम्: फलानि - द्वितीया विभक्ति
(ख) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव सन्ति । ________
उत्तरम्: सत्पुरुषाः - प्रथमा विभक्ति
(ग) द्रुमः दशसन्तानसमः भवति । ________
उत्तरम्: द्रुमः - प्रथमा विभक्ति
(घ) वृक्ष: प्राणिभ्यः काष्ठानि यच्छति । ________
उत्तरम्: प्राणिभ्यः - चतुर्थी विभक्ति
(ङ) नद्यः जलं स्वयमेव न पिबन्ति । ________
उत्तरम्: नद्यः - प्रथमा विभक्ति
(च) सज्जनानां सङ्गतिं करोतु । ________
उत्तरम्: सङ्गतिं - द्वितीया विभक्ति
प्रश्न 6. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु ।
यथा- वृक्षः वृक्षौ वृक्षा
उत्तरम्:
(क) मेघ: - मेघौ - मेघाः
(ख) हृदः - हृदौ - हृदा:
(ग) सत्पुरुषः सत्पुरुषौ - सल्पुरुषाः
(घ) छाया - छाये - छाया:
(ङ) वापी - वाप्यौ - वाप्यः
(च) नदी - नद्यौ - नद्यः
(छ) शरीरम् - शरीरे - शरीराणि
(ज) पुष्पम् - पुष्पे - पुष्पाणि
प्रश्न 7. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा 'कः किं ददाति' इति लिखन्तु ।
(क) वृक्षः दुग्धम् वृक्षः शुद्धं वायुं ददाति ।
(ख) गौ: प्रकाशं ______
(ग) सूर्य: विद्यां ______
(घ) नदी शुद्धं वायुं ______
(ङ) अग्निः जलम्ं ______
(च) शिक्षक: तापं ______
उत्तरम्:
(क) वृक्षः - वृक्षः शुद्धं वायुं ददाति ।
(ख) गौ: - गौ: दुग्धं ददाति ।
(ग) सूर्य: - सूर्य: प्रकाशं ददाति ।
(घ) नदी - नदी जलं ददाति ।
(ङ) अग्निः - अग्निः तापं ददाति
(च) शिक्षक: - शिक्षक: विद्यां ददाति ।
प्रश्न 8. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु ।
यथा - कुर्वन्ति - करोति कुरुतः कुर्वन्ति
उत्तरम्:
- तिष्ठन्ति - तिष्ठति - तिष्ठतः - तिष्ठन्ति
- फलन्ति - फलति - फलतः - फलन्ति
- यान्ति - याति - यातः - यान्ति
- पिबन्ति - पिबति - पिबतः - पिबन्ति
- खादन्ति - खादति - खादतः - खादन्ति
योग्यताविस्तारः
प्रश्न 9.अधोलिखितां प्रहेलिकां पठित्वा उत्तरं वदन्तु ।
उत्तरम्: नारिकेलम्।
परियोजनाकार्यम्
प्रश्न 10. विद्यालयं गृहं वा परितः विद्यमानानां पञ्च-पादपानां (वृक्षाणां) संरक्षणं कुर्वन्तु ।
उत्तरम्: छात्राः स्वयमेव कुरुत ।
प्रश्न 11.अन्तर्जालस्य साहाय्येन परोपकारविषये दश- सुभाषितानां संग्रहणं कुर्वन्तु ।
उत्तरम्:
- अष्टादश पुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् ।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।। - परोपकारशून्यस्य धिक् मनुष्यस्य जीवितम् ।
जीवन्तु पशवः येषां चर्माप्युपकरिष्यति ।। - आत्मार्थं जीवलोकेऽस्मिन् को न जीवति मानवः ।
परं परोपकारार्थं यो जीवति सः जीवति ।। - परोपकरणं येषां जागर्ति हृदये सताम् ।
नश्यन्ति विपदः तेषां सम्पदः स्युः पदे पदे ।। - भवन्ति नम्रः तरवः फलोद्गमैः ।
नवाम्बुभिर्दूरविलम्बनो घनाः ।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः । स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ।। - रत्नाकरः किं कुरुते स्वरत्नैः, विन्ध्याचलः किं करिभिः करोति ।
श्रीखण्डखण्डैर्मलयाचलः किं परोपकाराय सतां विभूतयः ।। - 'परेषाम् उपकारः एव परोपकारः कथ्यते ।
- 'स्वार्थम् विहाय अन्येषां हितं क्रियते तदेव परोपकारः ।
- 'फलानि अपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषाः इव ।'
- पिबनि नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः ।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः ॥
FAQs on NCERT Solutions: वृक्षा: सत्पुरुषा: इव
| 1. What does वृक्षा: सत्पुरुषा: इव mean in simple Sanskrit for Class 6? |  |
| 2. How do trees act like सत्पुरुष (virtuous persons) according to the chapter? | |
| 3. What are the key Sanskrit grammatical concepts tested in वृक्षा: सत्पुरुषा: इव for CBSE Class 6? | |
| 4. Why do Sanskrit textbooks compare trees to virtuous men in this chapter? | |
| 5. What vocabulary and word meanings should I memorize from this NCERT Sanskrit chapter? | |
