Chapter Notes: ईशावास्यम्इदं सर्वम्
लेखकपरिचयः
एषः पाठः नरसिंहपुराणे श्रीमद्भागवतपुराणे च वर्णितः अस्ति। एतयोः पुराणयोः रचयिता महर्षिः वेदव्यासः अस्ति। सः अष्टादशपुराणानां रचयिता अस्ति। नरसिंहपुराणं उपपुराणं च भवति। दीपकं पुस्तकं कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति।
मुख्यविषयः
एषः पाठः भक्तस्य प्रह्लादस्य ईश्वरभक्तिं, तस्य रक्षणं च प्रदर्शति। हिरण्यकशिपुः सर्वं स्वस्य शक्तौ कुरुति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य भक्त्या सर्वं संनादति। अन्ते, भगवान् नृसिंहः प्रह्लादस्य रक्षणाय अवतरति, हिरण्यकशिपुं च संनादति। ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति सन्देशः प्रकटति।
कहानी का सारः
हिरण्यकशिपुः, दैत्यराजः, स्वयं सर्वशक्तिमान्, अमरः च मत्वा गर्वति। सः ब्रह्मणः वरेण न केनापि हन्तुं शक्यति। तस्य पुत्रः प्रह्लादः नारायणस्य भक्तः अस्ति, येन हिरण्यकशिपुः क्रुद्धः भवति। सः प्रह्लादं हन्तुं गजेन, शिखरात् पातनेन, समुद्रे क्षेपणेन च प्रयासति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य कृपया रक्षति। हिरण्यकशिपुः तस्य अनुजां होलिकां प्रह्लादेन सह अग्नौ दग्धुं प्रेरति। होलिका ब्रह्मवरेण अग्नौ न दहति, किन्तु प्रह्लादस्य भक्त्या अग्निः होलिकां दहति, प्रह्लादः च रक्षति। अन्ते, हिरण्यकशिपुः क्रोधेन स्तम्भं खड्गेन भङ्क्ति। तदा भगवान् नृसिंहः स्तम्भात् प्रकटति। सः हिरण्यकशिपोः वरस्य नियमं पालति - न भूवि, न स्वर्गे, न गृहे, न बहिः, न दिवसे, न रात्रौ, न मनुष्येण, न पशुना, न शस्त्रेण - देहल्यां, सन्ध्याकाले, निजनखैः तस्य वक्षः विदारति। प्रह्लादस्य भक्त्या ईश्वरः सर्वत्र रक्षति इति सन्देशः ददाति।
कहानी की मुख्यघटनाः
- हिरण्यकशिपोः गर्वः: हिरण्यकशिपुः स्वयं सर्वशक्तिमान्, अमरः च मत्वा सभायां गर्वति। सर्वं तस्य पूजां कुर्वन्ति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य भक्तः अस्ति।
- प्रह्लादस्य विरोधः: प्रह्लादः पितुः शत्रोः नारायणस्य गुणगानं करोति, येन हिरण्यकशिपुः क्रुद्धः भवति।
- प्रह्लादस्य हननप्रयासाः: हिरण्यकशिपुः प्रह्लादं गजेन, शिखरात् पातनेन, समुद्रे क्षेपणेन च हन्तुं प्रयासति, किन्तु प्रह्लादः रक्षति।
- होलिकायाः प्रयासः: हिरण्यकशिपुः होलिकां प्रह्लादेन सह अग्नौ दग्धुं प्रेरति। होलिका प्रह्लादस्य नेत्रयोः पट्टिकां बध्नति, अग्नौ प्रविशति। प्रह्लादः नारायणं स्मरति, अग्निः होलिकां दहति, प्रह्लादः च रक्षति।
- नृसिंहावतारः: हिरण्यकशिपुः क्रोधेन स्तम्भं खड्गेन भङ्क्ति। भगवान् नृसिंहः स्तम्भात् प्रकटति।
- हिरण्यकशिपोः वधः: नृसिंहः वरस्य नियमं पालति - देहल्यां, सन्ध्याकाले, निजनखैः हिरण्यकशिपोः वक्षः विदारति।
- प्रह्लादस्य रक्षणं: प्रह्लादस्य भक्त्या ईश्वरः सर्वं रक्षति, इति सन्देशः ददाति।
कहानी से शिक्षा
- ईश्वरः सर्वत्र अस्ति, सः भक्तस्य सदा रक्षति।
- भक्त्या सर्वं संनादति, गर्वः सर्वदा नाशति।
- दुराचारस्य फलं सदा दुखदं भवति।
- धैर्यं, भक्तिः च जीवनस्य कृते आवश्यकं।
- ईश्वरस्य कृपया सर्वं सम्भवति।
शब्दार्थः
शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
ईशावास्यम् | ईश्वरेण व्याप्तं | ईश्वर से व्याप्त | Pervaded by God |
राजगम्भीरः | राजसु गम्भीरः | राजाओं में कुशलतम | The best amongst the Kings |
कश्चन | कोऽपि जनः | कोई व्यक्ति | Someone |
विजयताम् | जयतु | विजयी होवे | Let (him) be victorious |
सर्वशक्तिमान् | सर्वसामर्थ्यवान् | सर्वसे अधिक शक्तिशाली | All powerful |
यक्षाः | कुवेरस्य अनुचराः | यक्ष | Yakshas (type of Demi-Gods) |
गन्धर्वाः | दिव्यगायकाः | गन्धर्व | Gandharvas (type of Demi-Gods) |
किन्नराः | किम्पुरुषाः | किन्नर | Kinnaras (type of Demi-Gods) |
यज्ञभागः | हविः | यज्ञ-आहुति | Yajna offering |
आराधनम् | पूजनम् | पूजा | Worship |
ध्यायन्ति | चिन्तयन्ति | ध्यान करते हैं | Meditate |
नामकीर्तनम् | नामस्तुतिः | नाम जपना | Singing the Name in praise |
सक्रोधम् | कोपेन सह | क्रोध सहित | With Anger |
कुलकलङ्कः | कुलपातकः | कुल को कलङ्कित करने वाला | One who brings ill-fame to the family |
अहर्निशम् | अहोरात्रः | दिन-रात | Day and night |
पददलनेन | पादकुचनेन | पैरों द्वारा कुचलने से | Stamped (by foot) |
उत्तुङ्गशिखरात् | उन्नतपर्वतस्य अग्रात् | ऊँचे पर्वत के शिखर से | From the peak of a high mountain |
रज्ज्वा | रज्जुना | रस्सी के द्वारा | By the rope |
बद्ध्वा | निबध्य | बाँधकर | Having tied |
क्षिप्तवन्तः | त्यक्तवन्तः | फेंक दिया | (They) Threw |
विचिन्त्य | चिन्तनं कृत्वा | सोचकर | Having thought |
निष्क्रान्तः | निर्गतः | निकल गया | Went out |
वृत्तान्तम् | घटनाम् | घटना | Account / Anecdote |
अलं चिन्तया | चिन्तया मा | चिन्ता न करो | Do not worry |
बाढम् | निश्चयेन | अवश्य | Certainly |
करतलध्वनिना | तालिकावादनेन | ताली बजाकर | Clap sound |
प्रज्वलति | उद्दीपति | प्रज्वलित करती है | Kindles |
आतनादम् | चीत्कारं | चीत्कार-रोना | Cry for help |
सन्निहितः | समागतः | पास आया | Came near |
कालोऽहम् | यमः अहम् | मैं मृत्यु हूँ | I am Death |
कर्षति | आकर्षति | खींचता है | Pulls |
देहली | द्वारतलं | देहली में | Threshold |
निजनखैः | स्वस्य नखैः | अपने नाखूनों से | By own nails |
अधम | नीचजन | नीच | Low calibre person |
क्षम्य | क्षमणीय | क्षमा करने योग्य | Worthy of forgiving |
वक्षःस्थलम् | उरःस्थलं | वक्ष | Chest |
भिनत्ति | विदारति | फाड़ देता है | Tears apart |
FAQs on Chapter Notes: ईशावास्यम्इदं सर्वम्
| 1. ईशावास्यम् क्या है और इसका मुख्य संदेश क्या है ? |  |
| 2. ईशावास्यम् की कहानी का सार क्या है ? | |
| 3. इस कहानी की मुख्य घटनाएँ क्या हैं ? | |
| 4. इस कहानी से हमें क्या शिक्षा मिलती है ? | |
| 5. ईशावास्यम् का पाठ करने से क्या लाभ होता है ? | |
