NCERT Solutions: ईशावास्यम् इदं सर्वम्
पृष्ठम् 79: प्रश्नानि
1. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु-
(क) दैत्यराजः कः? _____________
उत्तरम्: हिरण्यकशिपुः
(ख) के हिरण्यकशिपुं ध्यायन्ति? _____________
उत्तरम्: जनाः
(ग) किं देवेभ्यः न दास्यन्ति? _____________
उत्तरम्: यज्ञभागादिकम्
(घ) कस्य दलनेन अपि सः जीवति? _____________
उत्तरम्: गजस्य
(ङ) राक्षसाः कुतः प्रह्लादं पातितवन्त:? _____________
उत्तरम्: उतुङ्गशिखरात्
(च) हिरण्यकशिपुः कस्मात् वरं प्राप्तवान्? _____________
उत्तरम्: ब्रह्मणः
(छ) हरिः कुत्र अस्ति इति कः वदति? _____________
उत्तरम्: हिरण्यकशिपुः
पृष्ठम् 80: प्रश्नानि
2. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु-
(क) के भीताः तिष्ठन्ति?
उत्तरम्: सुराः असुराः, यक्ष, गन्धर्वकिन्नराः च सर्वे भीताः तिष्ठन्ति।
(ख) प्रह्लाद: अहर्निशं किं करोति?
उत्तरम्: प्रह्लाद: अहर्निशम् हरेः गुणगानं करोति।
(ग) प्रह्लादं कथं समुद्रे क्षिप्तवन्तः?
उत्तरम्: रज्ज्वा बद्ध्वा प्रह्लादं समुद्रे क्षिप्तवन्तः।
(घ) नृसिंहः कथं बहिः आगच्छति?
उत्तरम्: नृसिंह: महता गर्जनेन स्तम्भात् बहिः आगच्छति।
(ङ) हिरण्यकशिपुः केन स्तम्भं भक्ष्यामि इति वदति?
उत्तरम्: हिरण्यकशिपुः खड्गेन स्तम्भं भक्ष्यामि इति वदति।
3. उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु-
उत्तरम्:
(क) हिरण्यकशिपुः आगच्छति। - कः आगच्छति?
(ख) सुरासुराः सर्वे भीताः भविष्यन्ति। - __________________________
(ग) दैत्यराजः खड्गेन प्रहरति। - __________________________
(घ) अहं प्रह्लादं मारयिष्यामि। - __________________________
(ङ) तात! हरिस्तु सर्वत्र अस्ति। - __________________________
(च) पुत्रस्य विषये वक्तुम् इच्छति। - __________________________
(छ) नृसिंह: निजनखैः हिरण्यकशिपुं मारितवान्। - __________________________
उत्तरम्:
(क) कः आगच्छति?
(ख) के सर्वे भीताः भविष्यन्ति?
(ग) दैत्यराजः केन प्रहरति?
(घ) अहं कम् मारयिष्यामि?
(ङ) तात! हरिस्तु कुत्र अस्ति?
(च) कस्य विषये वक्तुम् इच्छति?
(छ) नृसिंह: कै: हिरण्यकशिपुं मारितवान्?
पृष्ठम् 81: प्रश्नानि
5. अधः प्रदत्तेषु रिक्तस्थानेषु तृतीया-विभक्त्यन्तानि रूपाणि लिखन्तु-
(क) अहं मम ____________________ (खड्ग) स्तम्भं भक्ष्यामि।
(ख) प्रह्लाद: गजस्य ____________________ (पददलन) अपि जीवति।
(ग) सर्वे जनाः ____________________ (नारायण) अनुगृहीताः।
(घ) ____________________ (निजनख) तव वक्षःस्थलं विदीर्य मारयिष्यामि।
(ङ) बालिकाः ____________________ (शिक्षिका) सह चर्चा कुर्वन्ति।
उत्तरम्:
(क) खड्गेन
(ख) पददलेन
(ग) नारायणेन
(घ) निजनखैः
(ङ) शिक्षिकया
6. उदाहरणानुसारं संयोज्य लिखन्तु-
(क) रमा + ईश: = रमेश:
(ख) सुर + ईश्वर: = _____________________
(ग) नाग + इन्द्र: = _____________________
(घ) गज + इन्द्रः = _____________________
(ङ) माता + इव = _____________________
(च) राम + इति = _____________________
(छ) पर + उपकारः = _____________________
(ज) मम + उपरि = _____________________
(झ) सूर्य + उदयः = _____________________
(ञ) रामेण + उक्तम् = _____________________
(ट) तस्य + उपरि = _____________________
उत्तरम्:
(क) रमेश:
(ख) सुरेश्वरः
(ग) नागेन्द्रः
(घ) गजेन्द्रः
(ङ) मातेव
(च) रामेति
(छ) परोपकारः
(ज) ममोपरि
(झ) सूर्योदय:
(ञ) रामेणोक्तम्
(ट) तस्योपरि
पृष्ठम् 82: प्रश्नानि
7. उदाहरणानुसारं वाक्यानि वर्तमानकालतः भविष्यत्-काले परिवर्तयन्तुं-
उत्तरम्:
(क) सा आपणं गमिष्यति।
(ख) रमा क्रीडांगणे क्रीडिष्यति।
(ग) बालाः फलानि खादिष्यन्ति।
(घ) ता: योगासनं करिष्यन्ति।
(ङ) अहं नित्यं पठिष्यामि।
(च) त्वम् कस्मिन् विषये वदिष्यसि?
(छ) आवां पाठं लेखिष्यावः।
(ज) यूयं शालां गमिष्यथ।
(झ) ते बालिके वैद्ये भविष्यतः।
(ञ) वयं श्लोकान् स्मरिष्यामः।
8. उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु-
उत्तरम्:
FAQs on NCERT Solutions: ईशावास्यम् इदं सर्वम्
| 1. ईशावास्यम् इदं सर्वम् के विषय में मुख्य विचार क्या हैं? |  |
| 2. इस उपनिषद का मुख्य उद्देश्य क्या है? | |
| 3. ईशावास्यम् इदं सर्वम् में जीवन के लिए क्या शिक्षाएं दी गई हैं? | |
| 4. क्या ईशावास्यम् इदं सर्वम् में ध्यान और साधना के महत्व पर प्रकाश डाला गया है? | |
| 5. इस उपनिषद का अध्ययन कैसे करना चाहिए? | |
