CBSE Class 7  >  Class 7 Notes  >  संस्कृत (Deepakam) - New NCERT  >  Chapter Notes: शब्दरूपाणि

Chapter Notes: शब्दरूपाणि

शब्दरूपाणि का अर्थ

शब्दरूपाणि = शब्द + रूप

  • शब्द = कोई भी नाम या सर्वनाम

  • रूप = उस शब्द के विभिन्न रूप

अतः शब्दरूपाणि का अर्थ है -
शब्द के विभक्ति और वचन के अनुसार बदलने वाले रूप।

उदाहरण
राम शब्द के रूप

रामः, रामम्, रामेण, रामाय, रामात्, रामस्य, रामे

ये सभी राम शब्द के रूप हैं।

अजन्त शब्द

अजन्त शब्द वे शब्द होते हैं जिनके अंत में स्वर (अ, आ, इ, ई, उ आदि) आते हैं।

संस्कृत परिभाषा
अजन्ताः (अच् = स्वराः) स्वरवर्णाः अन्ते येषां ते अजन्ताः।

उदाहरण
राम, देव, कवि, गुरु, नदी

वचन 

संस्कृत में तीन वचन होते हैं।

  1. एकवचन - एक वस्तु
  2. द्विवचन - दो वस्तुएँ
  3. बहुवचन - दो से अधिक वस्तुएँ

उदाहरण (राम)

रामः - एकवचन
रामौ - द्विवचन
रामाः - बहुवचन

विभक्तियाँ 

संस्कृत में सात विभक्तियाँ होती हैं।

विभक्तिप्रयोग
प्रथमाकर्ता
द्वितीयाकर्म
तृतीयाकरण
चतुर्थीसम्प्रदान
पञ्चमीअपादान
षष्ठीसम्बन्ध
सप्तमीअधिकरण

इसके अतिरिक्त एक सम्बोधन भी होता है।

पुंलिङ्ग शब्द

(१) अकारान्त पुंलिङ्ग शब्द

जिन शब्दों के अंत में आता है।

उदाहरण
राम, देव, बाल, शिव, कृष्ण

राम शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारामःरामौरामाः
द्वितीयारामम्रामौरामान्
तृतीयारामेणरामाभ्याम्रामैः
चतुर्थीरामायरामाभ्याम्रामेभ्यः
पञ्चमीरामात्रामाभ्याम्रामेभ्यः
षष्ठीरामस्यरामयोःरामाणाम्
सप्तमीरामेरामयोःरामेषु
सम्बोधनहे रामहे रामौहे रामाः

(२) इकारान्त पुंलिङ्ग शब्द

जिन शब्दों के अंत में होता है।

उदाहरण

कवि
हरि
मुनि
रवि
कपि

कवि शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकविःकवीकवयः
द्वितीयाकविम्कवीकवीन्
तृतीयाकविनाकविभ्याम्कविभिः
चतुर्थीकवयेकविभ्याम्कविभ्यः
पञ्चमीकवेःकविभ्याम्कविभ्यः
षष्ठीकवेःकव्योःकवीनाम्
सप्तमीकवौकव्योःकविषु

(३) उकारान्त पुंलिङ्ग शब्द

जिन शब्दों के अंत में होता है।

उदाहरण

गुरु
शम्भु
विष्णु
तरु

गुरु शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुरुःगुरूगुरवः
द्वितीयागुरुम्गुरूगुरून्
तृतीयागुरुणागुरुभ्याम्गुरुभिः
चतुर्थीगुरवेगुरुभ्याम्गुरुभ्यः
पञ्चमीगुरोःगुरुभ्याम्गुरुभ्यः
षष्ठीगुरोःगुर्योःगुरूणाम्
सप्तमीगुरौगुर्योःगुरुषु

(४) ऋकारान्त पुंलिङ्ग शब्द

उदाहरण

पितृ
नेतृ
भ्रातृ

पितृ शब्दरूप

पिता
पितरौ
पितरः

स्त्रीलिङ्ग शब्द

(१) आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

उदाहरण

माला
रमा
सीता
लता
गीता

माला शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामालामालेमालाः
द्वितीयामालाम्मालेमालाः
तृतीयामालयामालाभ्याम्मालाभिः
चतुर्थीमालायैमालाभ्याम्मालाभ्यः
पञ्चमीमालायाःमालाभ्याम्मालाभ्यः
षष्ठीमालायाःमालयोःमालानाम्
सप्तमीमालायाम्मालयोःमालासु

(२) इकारान्त स्त्रीलिङ्ग

उदाहरण

मति
भक्ति
शक्ति
स्मृति

(३) ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग

उदाहरण

नदी
देवी
नारी
पत्नी

नदी शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानदीनद्यौनद्यः
द्वितीयानदीम्नद्यौनदीः
तृतीयानद्यानदीभ्याम्नदीभिः
चतुर्थीनद्यैनदीभ्याम्नदीभ्यः
पञ्चमीनद्याःनदीभ्याम्नदीभ्यः
षष्ठीनद्याःनद्योःनदीनाम्
सप्तमीनद्याम्नद्योःनदीषु

नपुंसकलिङ्ग शब्द

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

उदाहरण

फल
मित्र
वन
पुस्तक

फल शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफलम्फलेफलानि
द्वितीयाफलम्फलेफलानि
तृतीयाफलेनफलाभ्याम्फलैः
चतुर्थीफलायफलाभ्याम्फलेभ्यः
पञ्चमीफलात्फलाभ्याम्फलेभ्यः
षष्ठीफलस्यफलयोःफलानाम्
सप्तमीफलेफलयोःफलेषु

सर्वनाम शब्द

(१) तद्

पुंलिङ्ग

सः
तौ
ते

स्त्रीलिङ्ग

सा
ते
ताः

नपुंसकलिङ्ग

तत्
ते
तानि

(२) एतद्

एषः
एषा
एतत्

(३) किम् (प्रश्नवाचक सर्वनाम)

पुंलिङ्ग

कः
कौ
के

स्त्रीलिङ्ग

का
के
काः

नपुंसकलिङ्ग

किम्
के
कानि

(४) अस्मद् (मैं)

अहम्
आवाम्
वयम्

(५) युष्मद् (तुम)

त्वम्
युवाम्
यूयम्

The document Chapter Notes: शब्दरूपाणि is a part of the Class 7 Course संस्कृत Class 7 (Deepakam) - New NCERT.
All you need of Class 7 at this link: Class 7

FAQs on Chapter Notes: शब्दरूपाणि

1. शब्दरूपाणि का क्या अर्थ है?
Ans. शब्दरूपाणि का अर्थ है शब्दों के विभिन्न रूपों का अध्ययन, जैसे कि वचन, विभक्तियाँ, तथा लिंग। यह भाषा के व्याकरणिक ढांचे को समझने में मदद करता है।
2. वचन क्या है और इसके कितने प्रकार होते हैं?
Ans. वचन का अर्थ है शब्द का संख्या में भेद, जो एकवचन, द्विवचन और बहुवचन के रूप में होता है। यह दर्शाता है कि कोई वस्तु या व्यक्ति एक है, दो हैं, या कई हैं।
3. विभक्तियाँ क्या होती हैं और यह क्यों महत्वपूर्ण हैं?
Ans. विभक्तियाँ शब्दों के संबंध को दर्शाती हैं, जैसे कि कर्ता, कर्म, संप्रदान आदि। यह महत्वपूर्ण हैं क्योंकि यह वाक्य में शब्दों के सही अर्थ और उनके संबंध को स्पष्ट करती हैं।
4. पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग शब्दों का क्या अर्थ है?
Ans. पुंलिङ्ग शब्द वे होते हैं जो पुरुष जाति को संदर्भित करते हैं, स्त्रीलिङ्ग शब्द महिला जाति को और नपुंसकलिङ्ग शब्द उन वस्तुओं या जीवों को दर्शाते हैं जिनका कोई लिंग नहीं होता।
5. सर्वनाम शब्द क्या होते हैं और इनके प्रयोग का महत्व क्या है?
Ans. सर्वनाम शब्द वे होते हैं जो संज्ञा के स्थान पर प्रयोग होते हैं, जैसे 'मैं', 'तुम', 'वह' आदि। इनका प्रयोग वाक्य को संक्षिप्त और स्पष्ट बनाने में मदद करता है।
Explore Courses for Class 7 exam
Get EduRev Notes directly in your Google search
Related Searches
Chapter Notes: शब्दरूपाणि, Summary, study material, Previous Year Questions with Solutions, Objective type Questions, Free, Viva Questions, shortcuts and tricks, past year papers, Chapter Notes: शब्दरूपाणि, pdf , Extra Questions, Chapter Notes: शब्दरूपाणि, practice quizzes, Exam, Sample Paper, mock tests for examination, MCQs, Semester Notes, Important questions, video lectures, ppt;